FB.6.3.2.1. Sinir sisteminin görevlerini model üzerinde gözlemleyebilme
a) Sinir sisteminin özelliklerini tanımlar.
b) Sinir sistemini model üzerinde inceler.
c) Sinir sisteminin görevlerini açıklar.

FB.6.3.2.2. İç salgı bezlerinin vücut için önemini yapılandırabilme
a) İç salgı bezlerini inceleyerek mantıksal ilişkiler ortaya koyar.
b) İç salgı bezlerinin vücut için önemini uyumlu bir bütün olarak açıklar.

FB.6.3.2.3. Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan bedensel ve ruhsal değişimleri genelleyebilme
a) Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimler hakkında bilgi toplar.
b) Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimlerden ortak olanları belirler.
c) Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimlerden ortak olmayanları belirler.
ç) Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimlerle ilgili örüntüler üzerinden genellemede bulunur.

FB.6.3.2.4. Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı için yapılması gerekenlerle ilgili bilgi toplayabilme
a) Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı ile ilgili bilgiye ulaşmak için kullanacağı araçları belirler.
b) Denetleyici ve düzenleyici sağlığı hakkında bilgiler bulur.
c) Denetleyici ve düzenleyici sağlığı konusunda bulduğu bilgileri doğrular.
ç) Denetleyici ve düzenleyici sağlığı konusunda ulaştığı bilgileri kaydeder.

Denetleyici ve düzenleyici sistemler, vücudumuzdaki sistemlerin (örneğin destek ve hareket, dolaşım, sindirim, boşaltım ve üreme sistemlerinin) birlikte ve dengeli bir şekilde çalışmasını sağlar.

Denetleyici ve düzenleyici sistemler, Sinir Sistemi ile İç Salgı Bezleri olarak ikiye ayrılır.

A) Sinir Sistemi

Sinir sistemi, vücudumuzdan ve çevremizden gelen uyarıları algılar, bu bilgileri işler ve uygun tepkilerin oluşmasını sağlar. Bu sayede organlar arasında uyumlu bir çalışma düzeni kurulur. Sinir sistemi, vücuttaki tüm organlarla bağlantı kuran çok sayıda nöron içerir.

Nöron: Sinir hücresi olarak adlandırılır. Uyarıları alır, iletir ve değerlendirir. Nöronlar bölünemez ve yenilenme yetenekleri sınırlıdır.

Sinir sistemi tepkileri nöronlar sayesinde hızlı ve kısa süreli olur.
Örneğin; elini sıcak bir yüzeye değdirdiğinde hemen geri çekmen sinir sistemi sayesinde gerçekleşir. Fakat bu tepki uzun sürmez; tehlike ortadan kalktığında sistem normale döner.

Sinir sistemi, Merkezi Sinir Sistemi ve Çevresel Sinir Sistemi olmak üzere iki ana bölümden oluşur.

1. Merkezi Sinir Sistemi

• Merkezî sinir sistemi, beyin ve omurilikten oluşur.
• Omurilik soğanı ve beyincik, beynin bölümlerinden bazılarıdır.
• Bu sistem, vücudun tüm organlarını yönetir, denetler ve koordine eder.

BEYİN

• Beyin, vücudun yönetim, öğrenme ve hafıza merkezidir.
• Sinir sisteminin en gelişmiş organı olarak vücudun tüm sistemlerini düzenler ve kontrol eder.
• Duyu organlarından gelen bilgileri değerlendirir.
• Acıkma, susama, uyku ve uyanıklık gibi durumları kontrol eder.
• Vücut sıcaklığını ve kan basıncını ayarlar.
• Konuşma, yazma, yürüme ve eşya taşıma gibi istemli (bilinçli) hareketleri yönetir.
• Organların ve sistemlerin birlikte ve dengeli çalışmasını sağlar.
• Not: Beyni zarar gören bir insan yaşayabilir; ancak bilinçli hareket yapamaz ve bitkisel hayatta kalabilir.

BEYİNCİK

• Beyincik, beyinden daha küçük ve yapı bakımından ona benzeyen bir organdır.
• Vücudun denge ve hareket merkezidir.
• Kasların uyumlu ve dengeli çalışmasını sağlar.
• Yürürken, koşarken veya bir nesne taşırken düşmeden dengede kalmamızı sağlar.
• Yeni doğan bebeklerde beyincik tam gelişmediği için yürüyemezler.
• İç kulakta bulunan yarım daire kanallarıyla birlikte çalışır.
• Not: Beyinciğin zarar görmesi, dengesiz hareketlere ve koordinasyon bozukluklarına neden olur.
  

OMURİLİK SOĞANI

• Omurilik soğanı, beyin ile vücuttaki organlar arasındaki bağlantıyı sağlayan ve hayati olayların gerçekleşmesini yöneten bir organdır.
• Şekli soğana benzediği için bu ad verilmiştir.
• Omurilik soğanı, yaşamsal olayları kontrol ettiği için “hayat düğümü” olarak adlandırılır.
• Solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım sistemlerinin düzenli çalışmasını sağlar.
• İsteğimiz dışında gerçekleşen iç organ faaliyetlerini kontrol eder.
• Nefes alma, yutma, çiğneme, öksürme, hapşırma ve kusma gibi refleks davranışlarını yönetir.
• Not: Bu bölgenin zarar görmesi ölüme neden olabilir. Bu yüzden öğrenciler birbirlerinin ensesine vurmamalı ve şaka amacıyla fiziksel temas (el şakası) yapmamalıdır. Çünkü bu bölgeye alınan darbeler ciddi ve geri dönüşsüz sonuçlara yol açabilir.

OMURİLİK

• Omurilik, sinir sisteminin en uzun organıdır.
• Omurilik soğanından başlayarak kuyruk sokumuna kadar uzanır.
• Omurga kemikleri tarafından korunur.
• Merkezi sinir sistemi (beyin ve omurilik) ile çevresel sinir sistemi (vücuda yayılan sinirler) arasındaki bağlantıyı sağlar.
• Beyinle vücut organları arasındaki bilgi iletimini gerçekleştirir.
• Reflekslerin gerçekleşmesini kontrol eder.

Refleks

Vücudun dışarıdan gelen uyarılara karşı ani ve istemsiz tepkisidir. Kontrol merkezi omuriliktir ve vücudu tehlikelerden korur. Refleksler ikiye ayrılır:

• Doğuştan Kazanılan Refleks ( Kalıtsal Refkleks): Kalıtsaldır, herkesde görülür. Bütün sağlıklı insanlardagörülür ve nesiller boyu aktarılır.
  • Örnek: Göz bebeğinin küçülmesi, sıcak cisimden elin çekilmesi, iğne batınca elin geri çekilmesi, diz kapağı refleksi, bebekte emme ve tutma.

• Sonradan Kazanılan Refleks (Şartlı Refleks): Öğrenme ve tekrar sonucu oluşur.
  Başlangıçta istemli olarak yapılır ve beyin tarafından kontrol edilir; zamanla öğrenilip alışkanlık haline geldiğinde omurilik tarafından yönetilir.
  • Örnek: Yazı yazmak, bisiklet sürmek, yüzmek, dans etmek, limon görünce ağzın sulanması.

2. Çevresel Sinir Sistemi

Çevresel sinir sistemi, tüm vücuda yayılan bir sinir ağıdır.

Çevresel sinir sistemi, merkezi sinir sistemi (beyin ve omurilik) ile vücuttaki organlar, kaslar ve duyu organları arasındaki iletişimi sağlar.

Duyu organlarından gelen bilgileri beyne, beyinden gelen emirleri ise kas ve salgı bezlerine iletir.

Sinir Sistemi Bilgileri Nasıl İletir?

Dış ortamdan gelen ses, ışık, basınç gibi etkiler birer uyarıdır.

Bu uyarılar duyu organlarındaki almaçlar tarafından algılanır ve uyartı mesajına dönüştürülür.

Uyartı mesajı sinirler aracılığıyla merkezi sinir sistemine taşınır, burada değerlendirilir ve bir cevap oluşur.

Oluşan bu cevap, yine sinirler aracılığıyla ilgili organlara iletilir ve tepki meydana gelir.

Uyarı → Uyartı Mesajı → Cevap → Tepki

Bu sıralama, sinir sisteminin bilgi iletim sürecini gösterir.

Felç (Paralizi)

• Vücudun bir kısmının isteğimizle hareket edememesi durumudur.
• Beyin veya omurilikteki hasarlardan kaynaklanır.
• Beyin felci; yürüme, hareket ve duruş bozukluklarına yol açabilir.
• Bazı durumlarda zekâ geriliği de görülebilir.
• Trafik kazası veya düşme sonucu omuriliğin zedelenmesi felce neden olabilir.
• Felçli bireyler yaşamlarını tekerlekli sandalye ile sürdürebilirler.

B) İç Salgı Bezleri (Hormonal Sistem)

İç salgı bezleri, vücudun denetim ve düzeninde sinir sistemiyle birlikte görev yapar.

Bu bezler, hormon adı verilen özel kimyasal maddeleri kan yoluyla vücudun farklı bölgelerine taşır.

Hormonlar; büyüme, gelişme, solunum, dolaşım, sindirim, üreme gibi birçok hayati olayı yavaş ama sürekli bir şekilde düzenler.

Her hormonun görevi farklıdır. Vücuttaki dengenin korunması için bütün iç salgı bezleri birlikte ve uyum içinde çalışır.

Bu uyumu sağlayan en önemli bez Hipofiz bezidir.

Hipofiz Bezi

• Büyüme hormonu ve diğer bezlerin çalışmasını düzenleyen hormonlar salgılar.
• Az salgılanırsa cücelik, fazla salgılanırsa devlik görülür.
• Beynin alt kısmında, nohut büyüklüğünde bir bezdir.
• Diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını denetler ve düzenler.
• İç salgı bezleri ile sinir sistemi arasındaki uyumu sağlar.

Hipofiz Bezi Hormonu: Büyüme Hormonu

Hipofiz Bezi Görevi: Büyümeyi sağlar, vücuttaki diğer bezleri yönetir.

Tiroit Bezi

• Tiroksin hormonu salgılar.
• Büyüme, gelişme ve vücuttaki kimyasal olayları düzenler.
• Gırtlağın altında, soluk borusunun önünde yer alır.
• Yetersiz iyot alımı tiroit bezinin şişmesine neden olur → Guatr hastalığı.

Tiroit Bezi Hormonu: Tiroksin Hormonu

Tiroit Bezi Görevi: Vücuttaki bazı kimyasal olayları düzenler. Büyüme ve gelişmeye etki eder.

Pankreas

• Hem iç hem dış salgı yapan karma bir bezdir.
• İnsülin ve Glukagon hormonlarını salgılar.
• İnsülin kandaki şeker oranını düşürür, Glukagon kandaki şeker oranını artırır.
• Yetersiz insülin salgısı → Şeker hastalığı (Diyabet) oluşur.

Hormonlar: İnsülin ve Glukagon Hormonu

Görev: Kan şekerini dengede tutar.

Böbrek Üstü Bezi

• Böbreklerin üstünde bulunur.
• Adrenalin hormonu salgılar.
• Korku, öfke, heyecan ve stres anlarında vücudu acil duruma hazırlar.
• Kalp atışı, solunum ve kan basıncı hızlanır; göz bebekleri büyür, tüyler diken diken olur.

Hormon: Adrenalin Hormonu

Görev: Stres durumunda metabolizmayı hızlandırır, vücudu mücadeleye hazırlar.

Eşeysel Bezler

• Erkeklerde testis testosteron hormonu, kadınlarda yumurtalık (ovaryum) östrojen, progesteron hormonu salgılar.
• Ergenlik döneminde cinsiyete özgü özelliklerin oluşmasını sağlar.
• Erkeklerde: Testosteron hormonu → sakal çıkması, sesin kalınlaşması, sperm üretimini sağlar.
• Kadınlarda:
  • Östrojen hormonu -> Kadınlara özgü vücut özelliklerinin oluşmasını sağlar (örneğin ses, vücut yapısı, meme gelişimi). Ayrıca yumurtanın olgunlaşmasında görev alır.
  • Progesteron hormonu -> Döllenme olursa, bebeğin gelişmesi için rahmi hazırlar ve gebeliğin devam etmesini sağlar.

Hormonlar: Östrojen ve Progesteron Hormonu (Kadın), Testosteron Hormonu (Erkek)

Görev: Üreme organlarının gelişimi ve cinsiyete özgü özelliklerin oluşumu.

• İç salgı bezleri, aile bireylerinin görev paylaşımına benzetilebilir. Nasıl ki ailede herkes farklı görevlerle düzeni sağlıyorsa, iç salgı bezleri de farklı hormonlar salgılayarak vücudun dengesini korur.
• Sinir sistemi olaylara hızlı, iç salgı bezleri ise yavaş ama kalıcı tepkiler verir.

Ergenlik Dönemi

Ergenlik Nedir?

Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir.

Bu dönemde bireylerde bedensel, duygusal ve sosyal değişimler görülür.

Ergenlik yaklaşık 10–19 yaş aralığını kapsar.

• Kızlar genellikle 10–12 yaş,
• Erkekler genellikle 12–14 yaş aralığında ergenliğe girer.
• Ergenlik yaşı; kalıtsal özellikler, beslenme, iklim, çevre ve sosyoekonomik durum gibi faktörlerden etkilenir.

Sadece Kızlarda Görülen Bedensel Değişimler

• Kalça kemikleri genişler, vücut hatları belirginleşir.
• Yumurtalıklar yumurta üretmeye başlar.
• Adet döngüsü (regl) başlar.
• Memeler büyür ve belirginleşir.
• Ses incelir.
  

Sadece Erkeklerde Görülen Bedensel Değişimler

• Penis ve testisler büyür.
• Testislerde sperm üretimi başlar.
• Omuzlar genişler, kaslar gelişir.
• Ses kalınlaşır.
• Yüzde bıyık ve sakal çıkmaya başlar.

Kız ve Erkeklerde Ortak Bedensel Değişimler

• Ses tonu değişir (erkeklerde daha belirgin).
• Boy uzar, kilo artar.
• Kas ve kemik gelişimi hızlanır.
• Üreme organları gelişmeye başlar.
• Ter ve yağ bezleri daha fazla çalışır; vücut kokusu ve sivilce oluşabilir.
• Koltuk altı ve özel bölgede kıllanma başlar.

Kız ve Erkeklerde Ortak Duygusal Değişimler

• Ani öfke, üzüntü, sevinç gibi duygu dalgalanmaları yaşanır.
• Kendini ifade etme isteği artar.
• Utangaçlık ve özgüven sorunları görülebilir.
• Karşı cinse ilgi duyulmaya başlanır.
• Bağımsız olma isteği artar.
• Arkadaşlık ve sosyal çevre daha önemli hâle gelir.
• Gelecekle ilgili hayaller ve mesleki hedefler belirlenir.
• “Ben kimim, çevreme nasıl faydalı olurum?” gibi sorular sorulabilir.

Ergenlik Döneminde Dikkat Edilmesi Gerekenler

1. Dengeli ve düzenli beslenilmelidir.
2. Yeterli uyku alınmalıdır.
3. Kişisel temizlik ihmal edilmemelidir (terleme arttığı için sık banyo yapılmalıdır).
4. Telefon, tablet ve bilgisayar kullanımı sınırlanmalıdır.
5. Spor, sanat ve kültürel etkinliklere katılım sağlanmalıdır.
6. İlgi alanları ve yetenekler keşfedilip geleceğe yönelik hedefler belirlenmelidir.

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

• Denetleyici ve düzenleyici sistemler, vücudun düzenli ve uyumlu çalışmasını sağlar.
• Bu sistemler; sinir sistemi ve iç salgı (hormon) sistemidir.
• Denetleyici ve düzenleyici sistem, vücudumuzdaki sistemlerin bir uyum içinde çalışmasını sağlar.
• Vücudumuzda aynı anda birden fazla sistem görev yapar.
• Soluk alıp verme, dolaşımın sürmesi, boşaltım ve sindirimin gerçekleşmesi sürekli olarak devam eder.
• Bu olayların düzenlenmesi ve denetlenmesi sinir sistemi ve iç salgı sistemi sayesinde gerçekleşir.
• Bu sistemlerin sağlığı korunursa, diğer sistemler de düzenli çalışır ve organizma sağlıklı kalır.

Sinir Sistemi ve İç Salgı Bezleri Arasındaki Farklar

• Sinir sistemi elektriksel iletimle çalışır, iç salgı sistemi hormonlar aracılığıyla kimyasal iletim yapar.
• Sinir sistemi hızlı çalışır, iç salgı sistemi daha yavaş çalışır.
• Sinir sistemi kısa süreli etkilidir, iç salgı sistemi uzun süreli etkilidir.
• Sinir sisteminde uyarılar sinir hücreleriyle taşınırken, iç salgı sisteminde uyarılar kana salgılanan hormonlarla taşınır.

Sinir Sisteminin Sağlıklı Çalışabilmeleri İçin Yapılması Gerekenler

• Dengeli ve düzenli beslenilmeli, zararlı alışkanlıklardan kaçınılmalıdır.
• Beyni aktif tutmak için bulmaca çözme, kitap okuma, satranç oynama gibi etkinlikler yapılmalıdır.
• Bilinçsiz ilaç kullanılmamalı, sadece doktor önerisiyle ilaç alınmalıdır.
• Uyku düzenine dikkat edilmeli, yeterli dinlenme sağlanmalıdır.
• Bisiklet, paten, kayak gibi etkinliklerde kask, dizlik gibi koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır.
• Günlük egzersizler yapılmalı, sportif etkinliklere katılınmalıdır.
• Stresten uzak durulmalı, sakin ve dengeli bir yaşam sürülmelidir.

Çağını Aşan Bilim İnsanları

Bu bölüm MEB kitabında yer almaktadır bu yüzden MEB ortak sınavlarda ve deneme sınavlarında çıkma ihtimali yüksektir.

İbnül Avvam (1080–1160)

• Tarım, tıp ve eczacılık alanlarında çalışmıştır.
• Bitki aşılaması, toprak özellikleri, gübreleme ve bitki hastalıkları üzerine bilgiler vermiştir.

İbnül Baytar (1190–1248)

• Bitki, hayvan ve ilaç bilimi uzmanıdır.
• Gezilerinde bitki türlerini incelemiş, 2000’den fazla ilacı tanıtan kapsamlı bir eser yazmıştır.

Sabuncuoğlu Şerefeddin (1385–1468)

• Cerrahi alanda önemli çalışmalar yapmıştır.
• Cerrahi aletlerin kullanımı, kırık–çıkık tedavileri ve yılan zehri üzerine deneyler yapmıştır.

Hatice Safiye Ali (1894–1952)

• Türkiye’nin ilk kadın doktorudur.
• Kadın ve çocuk hastalıkları alanında çalışmış, Süt Damlası Bakımevinde görev almıştır.
• Kadın hakları konusunda çalışmalar yapmıştır.