Kazanımlar

 F.7.6.2. Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
Önerilen Süre: 12 ders saati
Konu / Kavramlar: Eşeysiz üreme (vejetatif üreme, bölünme, tomurcuklanma ve rejenerasyon), eşeyli üreme, büyüme ve gelişme
F.7.6.2.1. Bitki ve hayvanlardaki üreme çeşitlerini karşılaştırır.
a. Eşeyli üreme türlerine girilmez fakat eşeysiz üreme türlerine örnek verilerek değinilir.
b. Metagenez (döl almaşı) konularına değinilmez.
c. Hayvanlardaki iç ve dış döllenme ile iç ve dış gelişmeye değinilmez. Başkalaşım, doğurarak ve yumurtayla çoğalma konularına kısaca değinilir.
F.7.6.2.2. Bitki ve hayvanlardaki büyüme ve gelişme süreçlerini örnekler vererek açıklar.
a. Tohumun çimlenmesini etkileyen faktörlerle ilgili olarak bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenleri içeren bir deney yapılması sağlanır.
b.Çiçekli bir bitki örneği üzerinde durulur.
F.7.6.2.3. Bitki ve hayvanlarda büyüme ve gelişmeye etki eden temel faktörleri açıklar.
F.7.6.2.4. Bir bitki veya hayvanın bakımını üstlenir ve gelişim sürecini rapor eder.

Canlılarda Üreme

• Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler meydana getirmesine üreme denir.
• Üreme, canlı türlerinin soyunun devam etmesini sağlar.
• Canlılarda üreme iki farklı şekilde gerçekleşir. Bunlar eşeyli üreme ve eşeysiz üreme.

1. Eşeyli Üreme

• Yeni bireyin oluşumunda iki ata canlı (anne ve baba) görev alır.
• Dişi üreme hücresi (yumurta) ile erkek üreme hücresi (sperm) birleşerek zigotu oluşturur.
• Zigot gelişerek yeni bireyi meydana getirir.
• Genetik çeşitlilik fazladır, yani yavrular ana ve babaya benzer ama tamamen aynı değildir.

2. Eşeysiz Üreme

• Tek bir canlı yeni bireyi meydana getirir.
• Üreme hücreleri görev almaz; yumurta ve sperm bulunmaz.
• Oluşan canlı, ana canlıyla tamamen aynı genetik yapıya sahiptir.
• Genetik çeşitlilik görülmez.
• Üreme, hücre bölünmesiyle gerçekleşir.
• Genellikle basit yapılı canlılarda görülür.

Eşeysiz üreme, bazı mantarlarda, tek hücreli canlılarda ve bazı bitki ile hayvan türlerinde de gerçekleşebilir.

Eşeysiz Üremenin Çeşitleri:

a. Bölünme ile Üreme

• Bazı tek hücreli canlılar bölünerek çoğalır.
• Hücre yeterli olgunluğa ulaştığında ortadan ikiye ayrılır.
• Oluşan iki yeni birey, ana canlıyla aynı genetik özelliklere sahiptir.
• Bu üreme şekli bakteri, öglena, amip ve paramesyum (terliksi hayvan) gibi canlılarda görülür.

b. Vejetatif Üreme

• Bitkilerde görülen bir üreme şeklidir.
• Bitkilerin kök, gövde veya yaprak gibi kısımlarından yeni bireyler oluşur.
• Yeni bitkiler, ana bitkiyle aynı kalıtsal özellikleri taşır.
• Çilek, gül, kavak, söğüt, patates ve menekşe gibi bitkiler bu şekilde çoğalır.

c. Tomurcuklanma ile Üreme

• Bazı canlıların vücudunda tomurcuk adı verilen küçük çıkıntılar oluşur.
• Bu çıkıntılar gelişerek yeni bireyleri meydana getirir.
• Oluşan bireyler bazen bağımsız yaşar, bazen de koloni hâlinde bir arada bulunur.
• Hidra, bira mayası, deniz anası, mercan ve sünger gibi canlılarda bu üreme şekli görülür.

d. Rejenerasyon ile Üreme

• Bazı canlılar, kopan vücut parçalarını yenileyerek yeni bireyler oluşturabilir.
• Kopan parçadan tam bir canlı gelişirse, bu olaya rejenerasyonla üreme denir.
• Yassı solucan (planarya), toprak solucanı ve denizyıldızı gibi canlılarda bu üreme şekli görülür.
• İnsanda yaranın kapanması, kırılan kemiğin onarılması veya kertenkelenin kuyruğunun yeniden çıkması yenilenmeye örnektir; ancak bu olaylarda yeni bir canlı oluşmadığı için üreme gerçekleşmez.

Eşeyli ve Eşeysiz Üremenin Benzerlikleri ve Farklılıkları

Benzerlikleri

• Yeni bireyler oluşur.
• Bireylere ait özelliklerin yeni nesillere aktarılması sağlanır.
• Neslin devamı için gereklidir.

Farklılıkları

• Eşeyli üremenin gerçekleşmesi için dişi ve erkek üreme hücreleri gereklidir. Bu hücreler canlının özelleşmiş yapı ve organlarında oluşturulur.
• Eşeysiz üremenin gerçekleşmesi için üreme hücrelerine gerek yoktur.
• Eşeyli üremede eşe ihtiyaç duyulurken, eşeysiz üremede eşe ihtiyaç duyulmaz.
• Eşeysiz üreme sonucu oluşan bireyler birbirleriyle ve ana canlıyla aynı kalıtsal yapıya sahiptir.
• Eşeyli üreme sonucu oluşan bireylerin kalıtsal yapısı, birbirleriyle ve ana canlıyla aynı değildir.

---

Bitkilerde Üreme, Büyüme ve Gelişme

• Bitkiler, kendi besinini fotosentez yaparak üreten, klorof içeren, hücre duvarı olan ve genellikle toprakta kökleriyle tutunarak yaşayan canlılardır. 
• Bitkiler, çiçekli ve çiçeksiz bitkiler olarak sınıflandırılır.
• Eğrelti otu, atkuyruğu ve kara yosunu çiçeksiz bitkilere; kayısı, elma ve armut ise çiçekli bitkilere örnek olarak verilebilir.

A) Çiçeksiz Bitkiler:

• Çiçekleri yoktur. Bu nedenle meyve ve tohum oluşturmazlar.
• Bazıları kök, gövde ve yaprak benzeri yapılara sahiptir. Ancak bu yapılar, çiçekli bitkilerdeki kadar gelişmiş değildir yani ilkel (basit) yapılıdır.
• Çiçeksiz bitkilerde eşeyli ve eşeysiz üreme görülür.
• Klorofil içerirler. Bu sayede fotosentez yaparak kendi besinlerini üretirler.
• Eğrelti otu, atkuyruğu, kara yosunu, su yosunu, kibrit otu ve ciğer otu çiçeksiz bitkilere örnektir.

B) Çiçekli Bitkiler:

• Çiçekleri vardır. Çiçek, bu bitkilerin üreme organıdır.
• Tohum ve meyve oluştururlar.
• Kök, gövde, yaprak ve çiçek olmak üzere dört temel organa sahiptirler. Bu organlar bitkinin yaşamsal faaliyetlerini (beslenme, solunum, üreme, vb.) gerçekleştirir.
• Klorofil taşırlar ve fotosentez yaparak kendi besinlerini üretirler.
• Elma, gül, ayçiçeği, fasulye, lale, kayısı ve armut çiçekli bitkilere örnektir.

Çiçeğin Kısımları:

1. Taç Yaprak

• Genellikle renkli ve kokuludur.
• Arı, kelebek, kuş gibi canlıları kendine çekerek tozlaşmaya yardımcı olur.

2. Çanak Yaprak

• Çiçek tomurcuğu açmadan önce onu saran ve koruyan kısımdır.
• Genellikle yeşil renklidir.

3. Çiçek Sapı

• Çiçeği bitkinin gövdesine bağlar.
• Su ve besin taşınmasını sağlar.

4. Çiçek Tablası

• Çiçeğin diğer kısımlarının üzerinde bulunduğu taban kısmıdır.

5. Erkek Üreme Organı (Erkek Organ)

Erkek organ iki kısımdan oluşur:

• Başçık: Erkek üreme hücrelerini (polenleri) üretir.
• Sapçık: Başçığı çiçeğe bağlayan ince kısımdır.

6. Dişi Üreme Organı (Dişi Organ)

Dişi organ üç kısımdan oluşur:

• Dişicik Tepesi: Polenlerin tutunduğu nemli ve yapışkan kısımdır.
• Dişicik Borusu: Dişicik tepesini yumurtalıkla bağlayan kısımdır.
• Yumurtalık: Dişi üreme hücrelerinin (yumurtaların) bulunduğu kısımdır.

Not:

Bir çiçekte erkek organ, dişi organ, taç yaprak ve çanak yaprak kısımları bulunuyorsa bu çiçek tam çiçektir.

Bu kısımlardan biri ya da birkaçı yoksa çiçek eksik çiçektir.

Çiçekte Tozlaşma ve Meyve Oluşumu

Tozlaşma

Çiçekli bitkilerin üremesinde tozlaşma etkilidir.

Tozlaşma, çiçeğin erkek üreme organında bulunan polenlerin, dişi organın dişicik tepesine taşınması olayıdır.

Rüzgâr, su ve hayvanlar (özellikle arılar, kelebekler ve kuşlar) tozlaşmaya yardımcı olur.

Örneğin çiçeğe konan arının vücuduna yapışan polenler, arı başka bir çiçeğe geçtiğinde dişicik tepesine taşınır. Böylece tozlaşma gerçekleşir.

Dişicik tepesine gelen polenler burada nemli ortamdan dolayı çatlar, polen çekirdeğini iki kısımdan oluşur. Çekirdeğin birisi dişicik borusunda ilerleyerek polen tüpünü oluşturur. Diğer çekirdek ise yumurtalığa ulaşır.

Döllenme

Tozlaşmadan sonra polen, dişicik tepesinden dişicik borusuna geçer.

Burada polen çekirdeği ikiye ayrılır:

• Bir çekirdek polen tüpünü oluşturur.
• Diğeri yumurtalığa ulaşarak dişi üreme hücresiyle birleşir.

Polen çekirdeği ile yumurta hücresinin birleşmesi olayına döllenme denir.

Döllenmiş yumurtaya zigot denir. Zigot gelişerek embriyoya (tohum taslağına)dönüşür.

Tohum ve Meyve Oluşumu

Döllenmeden sonra yumurtalık gelişerek meyveye,

döllenmiş yumurta (zigot) ise tohuma dönüşür.

Bu nedenle domates, biber, kabak, elma, armut gibi bitkiler çiçekten geliştiği için birer meyvedir.

Oluşum sırası: Meyve oluşumundan önce tohum meydana gelir.

Zigot → Embriyo → Tohum → Meyve

Tohumun Çimlenmesi

• Tohum uyku halindedir, uygun koşullar sağlandığında (su, oksijen ve uygun sıcaklık) embriyo gelişmeye başlar. 
• Tohum çimlenerek bitkiyi oluşturur. 
• Su (nem), hava (oksijen), sıcaklık çimlenmeye etki eden faktörlerdir.
• Işık, toprak ve karbondioksit çimlenme için gerekli değildir.

Tohumun Yapısı

• Embriyo: Tohum içindeki yeni bitkinin taslağıdır.
• Çenek: Embriyoyu besleyen yapıdır. İçinde bol besin bulunur. Besin yaprak oluşuncaya kadar kullanılır.
• Tohum kabuğu: Tohumu dış etkenlere karşı korur.

Tohumların Yayılma Yolları

1. Hayvanlara Yapışarak:

• Tohum veya meyvelerin üzerindeki diken, çengel, tüy gibi yapılar hayvan tüylerine takılır.
  • Örnek: Pıtrak, Çoban çantası, Deli otu, Kedi tırnağı otu

2. Uçarak (Rüzgarla):

• Tohumlar hafif olup kanat veya tüy gibi yapılarla havada taşınır.
  • Örnek: Karahindiba, Ihlamur, Akçaağaç

3. Patlayarak:

• Olgun meyveler aniden açılır, tohumlar etrafa saçılır.
  • Örnek: Bezelye, Karaağaç, Acı bakla

4. Suda Yüzerek:

• Su geçirmez kabuklu tohumlar suda taşınır.
  • Örnek: Hindistan cevizi, Nilüfer, Mangrov

5. Meyvelerin Yenmesiyle:

• Meyveleri yiyen hayvanlar, sindirilmeyen tohumları dışkıyla başka yerlere taşır.
  • Örnek: İncir, Böğürtlen, Domates, Çilek, Karpuz

Tohumların Yararları

• İlaç yapımında kullanılır: Haşhaş, çörek otu ve kenevir gibi bazı tohumlar ilaç ve tedavi amaçlı ürünlerde kullanılır.
• Boya sanayinde kullanılır: Bazı tohumlar doğal boya üretiminde kullanılır.
• Besin olarak kullanılır: Fındık, fasulye, nohut, mercimek gibi birçok tohum insan beslenmesinde yer alır.
• Dokumacılıkta kullanılır: Pamuk, keten ve kenevir gibi bitkilerin tohumları veya lifleri kumaş yapımında değerlendirilir.

---

Hipotez Oluşturma

Bir olayın sonucuna yönelik tahmin yapmaya hipotez denir.

Hipotez, bir deneyde neden–sonuç ilişkisini test etmek için kurulan önermedir.

Hipotez oluşturulduktan sonra, bu önermeyi kanıtlamak ya da çürütmek için deney düzeneği hazırlanır.

Deneyde hipotez cümlesiyle belirlenen değişkenler test edilir.

Örnek Hipotez Cümleleri

• “Tohumun çimlenebilmesi için su gereklidir.”
• “Sıcaklık arttıkça tohum daha hızlı çimlenir.”
• “Oksijensiz ortamda tohum çimlenemez.”

Deney Düzeneği ve Değişkenler

Bir deneyin planlanmasında üç tür değişken belirlenir:

• Bağımsız değişken: Deneyde değiştirilen faktördür. (Örneğin: su miktarı, sıcaklık, ışık.)
• Bağımlı değişken: Deneyde ölçülen ya da gözlemlenen sonuçtur. (Örneğin: çimlenen tohum sayısı, çimlenme süresi.)
• Kontrol edilen değişkenler: Deney süresince sabit tutulan koşullardır. (Örneğin: tohum türü, kap boyutu, ortamın ışık miktarı.) 

---

Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

• Hayvanlar, omurgalarının olup olmamasına göre omurgalı ve omurgasız olarak ikiye ayrılır.
• Üreme, hayvanların türünü devam ettirmesini sağlayan temel olaydır ve eşeyliveya eşeysiz şekilde gerçekleşir.
• Omurgasız hayvanlarda hem eşeyli hem de eşeysiz üreme görülebilir.
• Eşeysiz üreme genellikle rejenerasyon (yenilenme) ve tomurcuklanma yoluyla gerçekleşir.
• Omurgalı hayvanlarda ise üreme eşeyli olarak gerçekleşir; dişi ve erkek üreme hücreleri birleşerek yeni birey oluşur. 
• Dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesine döllenme denir.
• Eşeyli üreyen hayvanlarda doğurarak ve yumurta ile çoğalma görülür.
• Doğurarak Çoğalma
  • Yavru, anne vücudunda gelişimini tamamladıktan sonra doğumla dünyaya gelir.
  • Bu hayvanlarda döllenme ve gelişme anne vücudu içinde gerçekleşir.
  • Örnekler: Kedi, köpek, koyun, inek, yarasa, yunus, balina.
• Yumurta ile Çoğalma
  • Yavru, yumurta içinde gelişimini tamamlar ve uygun zamanda yumurtadan çıkar.
  • Döllenme bazı türlerde vücut dışında, bazı türlerde vücut içinde gerçekleşir.
  • Örnekler: Hamsi, yılan, kaplumbağa, serçe, tavuk, kartal, penguen.

1. Memeliler

• İç döllenme ve iç gelişim görülür.
• Döllenme dişi canlının vücudu içinde gerçekleşir.
• Döllenme sonucu oluşan zigot, anne vücudunda gelişerek embriyoya dönüşür.
• Embriyo, anne karnında gelişimini tamamladıktan sonra doğumla dünyaya gelir.
• Yavru bakımı vardır; yavrular doğumdan sonra bir süre anne sütüyle beslenir.
• Vücutları kıllarla kaplıdır ve akciğer solunumu yaparlar.
• Kara, su ve hava ortamlarında yaşayan türleri bulunur.
• Örnekler: Kedi, köpek, koyun, inek, at, tavşan, yarasa, yunus, balina, fok, aslan.

2. Kuşlar

• İç döllenme ve dış gelişim görülür.
• Yumurta ile çoğalırlar.
• Döllenmiş yumurta, anne vücudu dışında gelişimini tamamlar.
• Yumurtaların kabuğu serttir ve yavruyu dış etkenlerden korur.
• Kuşlar, yumurtalarının üzerinde kuluçkaya yatarak ısı sağlar.
• Her kuş türünün kuluçka süresi farklıdır. (Tavukta 21 gündür.)
• Yumurtadan çıkan yavrular, anne tarafından beslenir ve korunur.
• Vücutları tüylerle kaplıdır ve ön üyeleri kanat şeklindedir.
• Solunumlarını akciğerle yaparlar.
• Örnekler: Tavuk, kartal, serçe, penguen, hindi, kaz, deve kuşu.

3. Balıklar

• Dış döllenme ve dış gelişim görülür.
• Dişi balıklar yumurtalarını suya bırakır, erkek balıklar spermlerini yumurtaların üzerine bırakır.
• Döllenme su içinde gerçekleşir.
• Yavru bakımı yoktur. Yumurtalar kendi hâline bırakılır.
• Çok sayıda yumurta üretirler çünkü:
  • Döllenme şansı azdır.
  • Yumurtalar akıntıyla taşınabilir.
  • Bazı yumurtalar diğer canlılar tarafından yenebilir.
• Solunumu solungaçlarla yaparlar.
• Vücutları pullarla kaplıdır ve yüzmeyi sağlayan yüzgeçleri vardır.
• Soğukkanlı canlılardır.
• Örnekler: Hamsi, levrek, çipura, alabalık, sazan ve köpek balığı.

4. Sürüngenler

• İç döllenme ve dış gelişim görülür.
• Döllenmiş yumurtalar kabuklu hâlde anne vücudundan çıkar.
• Yumurtalar genellikle toprağa veya kuma gömülür.
• Yumurtadan çıkan yavru, gelişimini tamamlamış hâlde çıkar.
• Yavru bakımı yoktur.
• Vücutları pullarla kaplıdır ve soğukkanlıdırlar.
• Akciğer solunumu yaparlar.
• Kara yaşamına uyum sağlamışlardır, ancak bazı türler suda da yaşayabilir.
• Örnekler: Yılan, kaplumbağa, timsah, kertenkele.

Başkalaşım (Metamorfoz) Geçiren Canlılar

• Bazı hayvanların yavruları yumurtadan çıktıklarında ana canlıya benzemez.
• Zamanla bir dizi değişim geçirerek ana canlıya benzer hâle gelirler.
• Bu olaya başkalaşım (metamorfoz) denir.
• Başkalaşım geçiren canlılarda görünüş, yaşadığı ortam ve solunum şekli değişir.
• En bilinen örnekler kurbağa ve kelebektir.

Kurbağanın Yaşam Döngüsü

1. Döllenmiş Yumurta

• Dişi kurbağa yumurtalarını suya bırakır, erkek kurbağa da spermlerini yumurtaların üzerine bırakır.
• Döllenme suda gerçekleşir ve döllenmiş yumurtalar oluşur.
• Yumurtalar jelatinimsi bir madde ile kaplıdır; bu sayede su içinde korunur.

2. Larva (Kurbağa Larvası)

• Yumurtadan çıkan küçük canlılara larva denir.
• Larvalar, balığa benzer yapıya sahiptir ve solungaç solunumu yaparlar.
• Bu evrede henüz bacakları yoktur ve kuyrukludurlar.

3. İribaş (Gelişmiş Larva)

• Larva büyüyüp iribaş hâline gelir.
• Önce arka, sonra ön bacaklar çıkar.
• Kuyruk kısalmaya başlar, akciğer gelişir.
• Yavaş yavaş su dışında yaşamaya hazırlanır.

4. Genç Kurbağa

• Kuyruk neredeyse tamamen kaybolur.
• Solungaç yerine akciğerle solunum yapmaya başlar.
• Hem karada hem suda yaşayabilir.

5. Yetişkin (Ergin) Kurbağa

• Kurbağa tamamen gelişir ve yetişkin hâle gelir.
• Artık yumurta bırakabilecek duruma gelmiştir.
• Döngü tekrar başlar.

Kelebeğin Yaşam Döngüsü

1. Döllenmiş Yumurta

• Dişi kelebek yumurtalarını genellikle yaprakların altına bırakır.
• Erkek kelebekle döllenme gerçekleştikten sonra yumurtalar oluşur.
• Yumurtalar küçük, yuvarlak ve koruyucu bir kabukla çevrilidir.
• Kısa süre sonra yumurtalardan tırtıllar çıkar.

2. Tırtıl (Larva)

• Yumurtadan çıkan küçük canlıya tırtıl denir.
• Bu evrede tırtıl, sürekli yaprak yiyerek hızlı şekilde büyür.
• Büyüdükçe derisini birkaç kez değiştirir.
• Henüz kanatları yoktur; görevi beslenip enerji depolamaktır.

3. Pupa (Krizalit)

• Tırtıl yeterince büyüdüğünde güvenli bir yere tutunur ve pupa (koza) oluşturur.
• Bu evre, kelebeğin dönüşüm evresidir.
• Dışarıdan hareketsiz görünse de içeride büyük bir değişim (başkalaşım) yaşanır.
• Tırtılın vücudu tamamen değişerek kelebeğe dönüşür.

4. Yetişkin (Ergin) Kelebek

• Pupa kabuğu açılır ve kelebek dışarı çıkar.
• Başta kanatları ıslak ve buruşuktur; kısa sürede kuruyup güçlenir.
• Artık uçar, çiçeklerden nektar emer ve üreme yeteneği kazanır.
• Dişi kelebek yumurta bırakarak yaşam döngüsü yeniden başlar.