FB.6.5.2.1. Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney yapabilme
a) Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney tasarlar.
b) Deney ile ilgili ölçme ve veri analizi yapar.

Madde Nedir?

• Madde, kütlesi ve hacmi olan her şeydir.
• Maddeler taneciklerden oluşur ve tanecikler arasında boşluklar bulunur.
• Maddeler yapılarına göre ikiye ayrılır:
  • A) Saf maddeler
  • B) Saf olmayan maddeler (karışımlar)

A) Saf Madde Nedir?

• Saf madde, aynı cins taneciklerden oluşan maddelerdir.
• Belirli erime, donma ve kaynama noktaları vardır.
• Hâl değişimi sırasında sıcaklıkları sabit kalır.
• Bu sıcaklıklar saf maddeler için ayırt edici özelliktir.

Saf maddelere örnekler

• Su
• Oksijen
• Karbon dioksit
• Altın
• Demir
• Şeker
• Tuz

Saf Olmayan Madde (Karışım) Nedir?

• Saf olmayan maddeler, iki veya daha fazla farklı cins tanecikten oluşur.
• Bu maddelere karışım denir.
• Belirli bir erime ya da kaynama noktaları yoktur.
• Hâl değişimi sırasında sıcaklık sabit kalmaz.

Saf olmayan maddelere örnekler

• Tuzlu su
• Şekerli su
• Limonata
• Salata
• Toprak
• Hava

Maddenin Hâl Değişimi Nedir?

• Maddenin aldığı ya da verdiği ısı, taneciklerin hareketini değiştirir.
• Madde ısı aldığında tanecikler daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar.
• Madde ısı verdiğinde tanecik hareketi yavaşlar ve tanecikler birbirine yaklaşır.
• Taneciklerin en yakın olduğu hâl katı, en uzak olduğu hâl gaz hâlidir.
• Maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında geçiş yapmasına hâl değişimi denir.

Hâl Değişimi Çeşitleri

Isı alan maddelerde

• Katıdan sıvıya geçiş: Erime
• Sıvıdan gaza geçiş: Buharlaşma
• Katıdan doğrudan gaza geçiş: Süblimleşme

Isı veren maddelerde

• Gazdan sıvıya geçiş: Yoğuşma
• Sıvıdan katıya geçiş: Donma
• Gazdan doğrudan katıya geçiş: Kırağılaşma

Saf Maddelerde Hâl Değişim Noktaları

• Saf maddelerde erime, donma ve kaynama noktaları (sıcaklıkları) ayırt edici özelliklerdir.
• Saf maddeler belirli sıcaklıklarda hâl değiştirir ve bu sıcaklık değerleri her saf madde için farklıdır. Maddeleri tanımamızı ve birbirinden ayırt etmemizi sağlayan, her maddeye özgü özelliklere maddenin ayırt edici özellikleri denir.
• Her saf maddenin kendine özgü bir erime, donma ve kaynama sıcaklığı vardır. Bu sıcaklıklar o madde için ayırt edici bir özelliktir.
• Tıpkı her insanın kendine özgü bir T.C. kimlik numarasının olması gibi. T.C. kimlik numarası nasıl başka bir kişide bulunmazsa, saf maddelerin de bu sıcaklık değerleri kendine özgüdür.
• Saf maddeler hâl değiştirirken sıcaklık sabit kalır.
• Farklı saf maddeler farklı sıcaklıklarda erir, donar ve kaynar.
• Not: Buharlaşma, maddeler için ayırt edici bir özellik değildir. Çünkü buharlaşma belirli bir sıcaklıkta değil, her sıcaklıkta gerçekleşebilir.

Erime Noktası

• Saf bir katı madde ısı aldığında sıcaklığı artar.
• Sıcaklık belirli bir değere ulaştığında katı madde erimeye başlar.
• Maddenin tamamı sıvı hâle geçinceye kadar sıcaklık sabit kalır.
• Saf bir katı maddenin erimeye başladığı sıcaklığa erime noktası (erime sıcaklığı) denir.
• Aşağıdaki tabloda, beher glasa konan buzun sacayağı üzerinde ısıtılması sırasında belirli aralıklarla ölçülen sıcaklık değerleri gösterilmiştir.

Zaman (dk)	0	1	2	3	4	5
Sıcaklık (°C)	0	0	0	0	2	4

• Saf maddeler hâl değiştirirken sıcaklıkları sabit kalır. Katı hâlde bulunan buzun sıcaklığının sabit kaldığı 0 °C, suyun erime noktası olarak kabul edilir.
• Buz 0 °C’de erimeye başlar.

Donma Noktası

• Saf bir sıvı madde ısı verdiğinde sıcaklığı azalır.
• Sıcaklık belirli bir değere ulaştığında sıvı madde donmaya başlar.
• Maddenin tamamı katı hâle geçinceye kadar sıcaklık sabit kalır.
• Saf bir sıvı maddenin donmaya başladığı sıcaklığa donma noktası (donma sıcaklığı) denir.
• Aşağıdaki tabloda, beherglasta bulunan suyun soğutulması sırasında belirli aralıklarla ölçülen sıcaklık değerleri gösterilmiştir.

Zaman (dk)	0	1	2	3	4	5
Sıcaklık (°C)	4	2	0	0	0	-2

• Saf maddeler hâl değiştirirken sıcaklıkları sabit kalır. Sıvı hâlde bulunan suyun sıcaklığının sabit kaldığı 0 °C, suyun donma noktası olarak kabul edilir.
• Su soğutulduğunda 0 °C’de donar.
  • Saf bir maddenin erime noktası ile donma noktası birbirine eşittir.
  • Saf suyun erime ve donma noktası 0 °C’dir.
• Saf sıvı madde katı hâle geçerken sıcaklığı sabit kalır.

Kaynama Noktası

• Sıvı maddeler ısıtıldığında tanecik hareketi artar.
• Belirli bir sıcaklıkta sıvı, her yerinde buhar kabarcıkları oluşturarak gaz hâline geçer.
• Bu olaya kaynama denir.
• Kaynama süresince sıcaklık sabit kalır.
• Her maddenin kaynama sıcaklığı farklıdır.
• Etil alkol yaklaşık 78 °C’de kaynar.
• Saf su normal şartlarda 100 °C’de kaynar.
• Aşağıdaki tabloda, beher glastaki suyun ısıtılması sırasında belirli aralıklarla ölçülen sıcaklık değerleri gösterilmiştir.

Zaman (dk)	0	1	2	3	4	5
Sıcaklık (°C)	40	60	80	100	100	120

• Saf maddeler hâl değiştirirken sıcaklıkları sabit kalır. Sıvı hâlde bulunan suyun sıcaklığının sabit kaldığı 100 °C, suyun kaynama noktası olarak kabul edilir.
• Kaynama süresince ısı almasına rağmen saf maddenin sıcaklığı değişmez.
  
• Bazı saf maddelerin kaynama noktaları aşağıda verilmiştir. Kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir.

Saf Madde	Kaynama Noktası (°C)
Su	100
Etil alkol	78
Azot	-196
Aseton	56
Cıva	357
Altın	2836

Tablo Soruları Analiz Nasıl Yapılır

Parafinin Isıtılması – Hâl Değişimi Ölçüm Tablosu

Zaman (dk)	0	1	2	3	4	5	6	7
Sıcaklık (°C)	25	40	60	60	120	200	300	300

Yukarıdaki tabloda belirlenmesi gereken 2 hâl değişim noktası bulunmaktadır.

Öncelikle, sıcaklığın sabit kaldığı ve tekrar ettiği değerleri yuvarlak içine al. Bu tabloda sabit kalan sıcaklıklar 60 °C ve 300 °C’dir.

Tabloda sıcaklık değerleri genel olarak arttığı için parafinin ısı aldığını anlarız. Isı alan bir maddede hâl değişimleri şu şekilde yorumlanır:

• 60 °C: Erime noktasıdır.
• 300 °C: Kaynama noktasıdır.

Ayrıca saf maddelerde erime noktası ile donma noktası eşit olduğu için parafinin donma noktası da 60 °C’dir.

• 60 °C’nin altında: Parafin katı hâlde bulunur.
• 60–300 °C arasında: Parafin sıvı hâlde bulunur.
• 300 °C’nin üzerinde: Parafin gaz hâlde bulunur.

İki Maddenin Kıyaslanmasına Yönelik Sorular

Zaman (dakika)	0	2	4	6	8	10
H Sıvısının Sıcaklığı (°C)	50	60	70	78	78	90
B Sıvısının Sıcaklığı (°C)	25	35	45	56	56	65

• H maddesinin kaynama sıcaklığı 78 °C’tur.
• B maddesinin kaynama sıcaklığı 56 °C’tur.
• Kaynama süresince H ve B maddelerinin sıcaklıkları değişmemiştir.
• B maddesinin kaynama sıcaklığı H maddesine göre daha düşüktür.
• H ve B maddeleri tabloda başlangıçta sıvı olarak verildiği için, 78 °C ve 56 °C değerleri erime sıcaklığı değil, kaynama sıcaklığıdır.
• H ve B maddelerinin sıcaklıkları 6. dakikadan itibaren sabit kaldığı için her iki madde de 6. dakikada kaynamaya başlamıştır.

• H Maddesinin Hâli
  • 0. dakika (50 °C) → Sıvı
  • 2. dakika (60 °C) → Sıvı
  • 4. dakika (70 °C) → Sıvı
  • 6. dakika (78 °C) → Kaynama başlar (Sıvı + Gaz)
  • 8. dakika (78 °C) → Kaynama devam eder (Sıvı + Gaz)
  • 10. dakika (90 °C) → Gaz
• B Maddesinin Hâli
  • 0. dakika (25 °C) → Sıvı
  • 2. dakika (35 °C) → Sıvı
  • 4. dakika (45 °C) → Sıvı
  • 6. dakika (56 °C) → Kaynama başlar (Sıvı + Gaz)
  • 8. dakika (56 °C) → Kaynama devam eder (Sıvı + Gaz)
  • 10. dakika (65 °C) → Gaz

Laboratuvardaki Gizemli Sıvı

Maddenin hal değişim noktaları kazanımlarının yer aldığı resmi müfredata buradan ulaşabilirsiniz.