F.7.2.3. Mayoz
Önerilen Süre: 6 ders saati
Konu / Kavramlar: Üreme hücrelerinin mayozla oluşumu, mayozun canlılar için önemi, mayozu mitozdan ayıran özellikler
F.7.2.3.1. Mayozun canlılar için önemini açıklar.
Mayoz evreleri sadece Mayoz I ve Mayoz II olarak verilir.
F.7.2.3.2. Üreme ana hücrelerinde mayozun nasıl gerçekleştiğini model üzerinde gösterir.
Gamet oluşumları sırasında hücre isimlerine değinilmez. Sadece sperm ve yumurta verilir.
F.7.2.3.3. Mayoz ve mitoz arasındaki farkları karşılaştırır.
Mayoz ve mitoz arasındaki farklılıklar verilirken bölünme evrelerindeki farklılıklara değinilmez.

• Bir türün hücrelerindeki kromozom sayısı nesiller boyunca sabit kalmalıdır.
• Örneğin insanlarda 2n = 46’dır.
• Bu sabitliğin korunması, mayoz bölünme ve döllenme sayesinde gerçekleşir.
• Eşeyli üreyen canlılarda:
  • Erkek üreme hücresi: sperm (n)
  • Dişi üreme hücresi: yumurta (n)
  • Bu hücreler, üreme organlarındaki üreme ana hücrelerinin mayoz bölünmesi ile oluşur.
• Sperm ve yumurta birleşerek 2n kromozomlu zigotu meydana getirir. Zigot da mitoz bölünmelerle gelişip canlıyı oluşturur. Böylece kromozom sayısı nesiller boyu sabit kalır.

2n (Diploid Hücre)

• Kromozomlar çiftlidir.
• Vücut hücrelerinde bulunur. (Örnek: kas, karaciğer, deri)
• Ayrıca üreme ana hücreleri de diploiddir. (Yumurta ana hücresi, sperm ana hücresi, polen ana hücresi)

n (Haploid Hücre)

• Kromozomlar tektir.
• Gamet (eşey hücresi) olarak adlandırılır.
• Yumurta, sperm ve polen hücreleri haploiddir.

• Eşeyli üreme: Dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşerek yeni bireyi oluşturmasıdır.
  • Ana canlıdaki özellikler yavruya aktarılır.
  • Yeni birey, ana canlıdan kalıtsal olarak farklıdır.
  • Eşeyli üremenin temelini mayoz bölünme oluşturur.
• Mayoz bölünmede türün kromozom sayısı korunur ve genetik çeşitlilik sağlanır.
• Eğer mayoz olmasaydı (yumurta ve sperm yarıya inmeseydi):
  • Anne yumurtası 46, baba spermi 46 kromozomlu olurdu.
  • 46 + 46 = 92 → Çocuk 92 kromozomlu olurdu.
  • O çocuğun da kendi çocuğu: 92 + 92 = 184 kromozomlu olurdu.
  • Her nesilde kromozom sayısı iki kat artarak devam ederdi.

Mayoz Bölünme

• Eşeyli üreyen canlılarda üreme ana hücrelerinin, kromozom sayısını yarıya indirerek üreme hücrelerini (yumurta ve sperm) oluşturmasını sağlayan özel hücre bölünmesine mayoz bölünme denir.
• Eşey ana hücrelerinde görülür. (Yumurta, sperm, polen ana hücresi)
• Üreme hücreleri (gametler) oluşur.
• Hayvanlarda sperm ve yumurta, bitkilerde yumurta ve polen meydana gelir.
• Mayoz bölünme geçiren hücre tekrar bölünemez.
• İki aşamadan oluşur: Mayoz I ve Mayoz II.
• Mayoz I’de kromozom sayısı yarıya iner, Mayoz II’de kardeş kromatitler ayrılır.
• Sonuçta 4 hücre oluşur, her birinin kromozom sayısı yarıya inmiştir (2n → n).
• Mayoz I’de parça değişimi (crossing-over) görülür ve kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
• Kromozom sayısının nesiller boyu sabit kalmasını sağlar.
• Eşeyli üremenin temelidir.

Mayoz bölünme, hazırlık evresinden sonra arka arkaya gerçekleşen iki aşamadan oluşur: Mayoz I ve Mayoz II.

 Hazırlık Evresi

• Hücre bölünmeye hazırlanır.
• Protein sentezi ve enerji üretimi artar.
• DNA kendini eşler, kromatin iplikler kısalıp kalınlaşır, kromozom oluşur.
• Her kromozom iki kardeş kromatit halini alır.
• Çekirdek zarı kaybolur, kromozomlar sitoplazmaya dağılır.

Mayoz I

• iki kardeş kromatid bir kromozomu oluşturur. İki kromozomda homolog kromozomu oluşturur.
• Homolog kromozomlar (biri anneden, biri babadan) yan yana gelir.
• Parça değişimi (crossing-over) gerçekleşir bu sayede genetik çeşitlilik artar.

• Homolog kromozom çiftleri iğ ipliklerine tutunarak hücrenin ortasına çift sıra halinde dizilir.
• İğ iplikleri kısalarak homolog kromozomları ayırır ve kromozomları zıt kutuplara çeker.
• Çekirdek zarı tekrar oluşur, sitoplazma bölünür.
• Sonuç: n kromozomlu 2 hücre.

Mayoz II

• Mitoza benzer, fakat DNA tekrar eşlenmez. (Mitozdaki gibi hazırlık evresi yoktur.
• (İkişer kromatitli) kromozomlar tek sıra halinde hücrenin ortasında dizilir.
• İğ iplikleri kasılarak kardeş kromatitleri ayırır.
• Kutuplara çekilen kromozomlar tekrar kromatin ipliklere dönüşür.
• Çekirdek zarı ve çekirdekçik oluşur, sitoplazma bölünmesi tamamlanır.
• Sonuç: n kromozomlu 4 hücre.

Mayoz ve Mitoz arasındaki Farklar

Özellik	Mitoz	Mayoz
Görüldüğü hücreler	Vücut hücreleri	Üreme ana hücreleri
Görevi	Büyüme, gelişme, onarım, yenilenme, tek hücrelilerde üreme	Üreme hücrelerini (sperm, yumurta, polen) oluşturma
Oluşan hücre sayısı	1 hücreden → 2 hücre	1 hücreden → 4 hücre
Kromozom sayısı	2n → 2n (değişmez)	2n → n (yarıya iner)
Tekrar edilme durumu	Bir hücrede birçok kez olabilir	Bir hücrede yalnızca bir kez
Parça değişimi	Olmaz	Olabilir (crossing-over)
Genetik yapı	Hücreler birbirinin aynısıdır	Hücreler birbirinden farklıdır
Kalıtsal çeşitlilik	Sağlanmaz (devamlılık vardır)	Sağlanır
Sürekliliği	Yaşam boyu sürer	Ergenlikten üreme yeteneğinin bitimine kadar
Görüldüğü yer	Vücudun tüm doku ve organları	Sadece üreme organları