F.7.2.2. Mitoz
Önerilen Süre: 4 ders saati
Konu / Kavramlar: Hücre bölünmesi, mitozun evreleri, mitozda kromozomların önemi, mitozun canlılar için önemi
F.7.2.2.1. Mitozun canlılar için önemini açıklar.
F.7.2.2.2. Mitozun birbirini takip eden farklı evrelerden oluştuğunu açıklar.
Mitoz evrelerinin adları verilmez.

• Bütün canlı varlıklar hücrelerden oluşmuştur. Hücreler bölünerek çoğalır.
• Hücreler belli bir büyüklüğe ulaşınca bölünme gerçekleşir.
• Hücre bölünmesi iki çeşittir. Bunlar mitoz ve mayoz bölünmedir.

A) Mitoz Bölünme

Mitoz bölünme, bir hücrenin bölünerek kendisiyle tamamen aynı kalıtsal bilgiye sahip iki yeni hücre oluşturmasıdır.

• Bir hücre, bölünerek kalıtsal olarak birbirinin aynısı iki yeni hücre oluşturur.
• Oluşan hücreler ana canlıya benzer.
• Tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar.
• Çok hücreli canlılarda büyüme ve yaraların onarılmasını gerçekleştirir.

Mitoz Bölünmenin Özellikleri

• Mitoz bölünme, vücut hücrelerinde gerçekleşir.
• Tek hücreli canlılar, mitoz bölünme ile çoğalır.
• Erkek üreme hücresi sperm ve dişi üreme hücresi yumurtanın birleşmesiyle döllenme gerçekleşir. Döllenme ile oluşan zigot, yaşamı boyunca mitoz geçirerek hücre sayısını artırır.
• Mitozda çekirdek ve sitoplazma bir kez bölünür.
• 2n (diploid) hücreden, 2n kromozomlu yeni hücreler oluşur. Yani mitoz bölünmede kromozom sayısı değişmez.
• Bir hücreden iki yavru hücre meydana gelir.
• Oluşan hücrelerin kalıtsal yapısı ana hücreyle aynıdır.
• Mitoz bölünme, kalıtsal çeşitlilik oluşturmaz.
• Mitoz bölünme sadece kalıtsal devamlılık sağlar. (aynı kalıtsal madde anne hücreden yavru hücrelere aktarılır.)
• Yavru hücrelerde:
  • Sitoplazma miktarı farklı olabilir.
  • Organel sayısı farklı olabilir.
  • Organel çeşidi aynıdır.
• Mitoz bölünmede tetrat oluşumu ve krossing over (parça değişimi) görülmez.
• Sinir hücreleri, çizgili kas hücreleri, olgun alyuvarlar ve üreme hücreleri (yumurta, sperm, polen) mitoz geçirmez.
• Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücre sayısı 2ⁿ formülü ile hesaplanır.
  • Burada n, gerçekleşen mitoz bölünme sayısını ifade eder.
  • Örnek: 200 kromozomlu bir hücre arka arkaya 5 mitoz bölünme geçirirse,
  • 2⁵ = 2 x 2 x 2 x 2 x 2 = 32 hücre oluşur.
  • Mitozda kromozom sayısı değişmediği için her bir hücrede yine 200 kromozom bulunur.

Mitoz Bölünmenin Aşamaları

Mitoz bölünme, birbirini takip eden iki evreden oluşur. Bunlar sırasıyla çekirdek bölünmesi ile sitoplazma bölünmesidir.

1. Mitoz Bölünme Çekirdek Bölünmesi

• DNA kendini eşler. Hücre yeni oluşacak yavru hücrelere aynı kalıtsal bilgiyi aktaracak şekilde hazırlanır.
• DNA kısalıp kalınlaşır ve kromozom haline gelir. Çekirdek zarı kaybolur. Hücrenin bölünmeye hazırlandığı görülür.
• Kromozomlar hücrenin ortasında tek sıra halinde dizilir. Bu sırada kromozomlar en belirgin şekilde görülür. Kromozomlar en belirgin hâlde olduğundan karyotip testi yapılır.
  • Karyotip testi, hücrelerdeki kromozomların sayı ve yapısını inceleyerek genetik hastalıkları (Down sendromu, Turner sendromu, Klinefelter sendromu) belirlemeye yarayan bir testtir.
• Kardeş kromatitler kutuplara çekilir. Böylece her kutupta aynı kalıtsal bilgi toplanır.
• Çekirdek yeniden oluşur, kromozomlar kaybolur.

2. Mitoz Bölünme Sitoplazma Bölünmesi

• Çekirdek bölünmesi tamamlanan hücrenin sitoplazma bölünmesi gerçekleşir.
• Sitoplazma bölünmesi hayvan hücresinde boğumlanarak gerçekleşirken bitki hücresinde ara lamel oluşarak gerçekleşir.
• Bitki hücresinde bulunan sert dayanıksız ve cansız yapıdaki hücre duvarı boğumlanarak bölünmeyi engellemektedir.

Not: Bitki hücrelerinde sentrozom bulunmaz, fakat özel proteinler sayesinde iğ iplikleri oluşur. Bu özel proteinler sayesinde kardeş kromotitler birbirinden ayrılır.