Kazanımlar

 F.8.1.2. İklim ve Hava Hareketleri
Önerilen Süre: 6 ders saati
Konu / Kavramlar: İklim, iklim bilimi, iklim bilimci, küresel iklim değişiklikleri
F.8.1.2.1. İklim ve hava olayları arasındaki farkı açıklar.
F.8.1.2.2. İklim biliminin (klimatoloji) bir bilim dalı olduğunu ve bu alanda çalışan uzmanlara iklim bilimci (klimatolog) adı verildiğini söyler.

İklim Nedir?

• Uzun yıllar gözlenen yeryüzündeki hava olaylarının ortalamasına iklim denir.
• Dünya üzerinde birbirinden farklı iklimler gözlemlenir.
• Çöl iklimi, karasal iklim, kutup iklimi ve ekvatoral iklim çeşitleri vardır.
• Türkiye’ de 3 iklim çeşidi vardır. Bunlar karasal iklim, karadeniz iklimi ve akdeniz iklimidir.
• İklimle ilgilenen çalışma yapan bilim insanına klimatolog ve iklimle ilgilenen bilim dalına klimatoloji (iklim bilimi) denir.
• İklimler Dünya üzerinde çok uzun sürede değişmektedir.
• İklim insanların yaşamını etkileyen önemli etkenlerden biridir. Ekonomik gelir, tarımsal ürünler, turizm faaliyetleri, konut tipi, yaşam alanı, bitki örtüsü ve yeryüzü şekilleri üzerinde etkili önemli bir faktördür.
• İklimi etkileyen değişkenler:
  • Denize olan uzaklık ve yükseklik
  • Ekvatora olan uzaklık
  • Bitki örtüsü
  • Yeryüzü şekilleri

Hava Olayları Nelerdir?

• Atmosfer (hava küre), Dünya’yı saran gaz tabakasıdır ve atmosfer katmanlardan oluşur.
• Atmosferin içindeki gazlar:
  • %78 → Azot (N₂)
  • %21 → Oksijen (O₂)
  • %1 → Karbondioksit (CO₂), su buharı ve diğer gazlar
• Atmosferde meydana gelen, sıcaklık, basınç ve nem (su buharı) değişimlerine bağlı olarak gerçekleşen olaylara hava olayları denir.
• Hava olayları ile ilgilenen çalışma yapan bilim insanına meteorolog  ve hava olayları ve hava olaylarının canlılara ve çevreye etkilerini inceleyen bilim dalına meteoroloji denir.

• Hava olaylarının ölçülmesinde kullanılan araçlar:
  • Termometre → Sıcaklığı ölçer.
  • Barometre → Hava basıncını ölçer.
  • Higrometre / Psikrometre → Nem oranını ölçer.
  • Anemometre → Rüzgâr hızını ölçer.
  • Rüzgâr Gülü → Rüzgârın yönünü gösterir.
  • Plüviyometre (Yağmur Ölçer) → Yağış miktarını ölçer.

• Hava olaylarının temel nedeni, havadaki nem ve sıcaklık farkıdır.
• Havadaki nem, yağışların oluşmasını; sıcaklık farkı ise rüzgârın oluşmasını sağlar.
• Havadaki su buharı miktarına nem denir. Sıcaklık arttıkça havadaki nem oranı artar, havanın yoğunluğu azalır ve buna bağlı olarak hava basıncı da düşer.
• Havanın sıcaklığının arttığı yerde ısınan hava yükselir ve yeryüzüne yakın yerlerde havanın yoğunluğu azalır, alçak basınç alanı oluşur. Alçak basınç alanında yükselici hava hareketi görülür.
• Havanın sıcaklığının azaldığı yerde soğuyan hava alçalır ve yer yüzüne yakın yerlerde havanın yoğunluğu artar, yüksek basınç alanı oluşur. Yüksek basınç alanında alçalıcı hava hareketi görülür.

Not: Resimdeki güneş, havanın sıcak değil açık (bulutsuz) olduğunu gösterir.

Not: Bulut ve yağış alçak basınç bölgesinde gerçekleşir. 

• Sıcaklık farklılıklarının meydana getirdiği bu basınç farklılıkları hava olaylarının temel sebepleri arasındadır.

Rüzgar Nedir?

Yüksek basınç alanından, alçak basınç alanına doğru olan yatay yönde olan hava hareketine rüzgar denir.

Sıcak hava ile soğuk havanın yer değiştirmesi sonucu dönen rüzgârlar oluşur. Dönerek ilerleyen rüzgârlara hortum denir.

Hızı 118 km/saate ulaşan hortumlara kasırga adı verilir.

Özellik	Yüksek Basınç Alanı	Alçak Basınç Alanı
Hava Sıcaklığı	Düşüktür.	Yüksektir.
Yağış Olasılığı	Azdır.	Fazladır.
Gökyüzü Durumu	Açık ve güneşlidir.	Bulutlu ve kapalıdır.
Hava Hareketi	Alçalıcı hava hareketi görülür.	Yükselici hava hareketi görülür.
Hava Yoğunluğu	Fazladır.	Azdır.
Havanın Hareket Yönü	Merkezden çevreye doğru eser.	Çevreden merkeze doğru eser.
Hava Durumu	Genellikle sakin ve durağandır.	Genellikle fırtınalı ve hareketlidir.

Deniz (Gündüz) Meltemi

Gündüzleri kara, denizden daha fazla ısındığı için kara üzerinde alçak basınç alanı, deniz üzerinde ise daha soğuk olduğu için yüksek basınç alanı oluşur. Bu nedenle rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru, yani denizden karaya eser.

Kara (Gece) Meltemi

Geceleri kara, denizden daha hızlı soğuduğu için kara üzerinde yüksek basınç alanı, deniz üzerinde ise daha sıcak olduğu için alçak basınç alanı oluşur. Bu nedenle rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru, yani karadan denize doğru eser.

Nem Nedir?

Havadaki su buharı miktarına nem denir. Sıcaklık arttıkça havanın taşıyabileceği nem miktarı artar, yoğunluğu azalır ve hava basıncı düşer. Havadaki nem yağışların (yağmur, kar, dolu, çiy, sis, kırağı) oluşmasında temel etkendir. Nem miktarını ölçmek için psikrometre kullanılır. Havadaki nemin fazla olması buharlaşmayı zorlaştırır, nemin az olması ise buharlaşmayı hızlandırır.

Yağmur, kar, dolu gökyüzünde oluşurken çiy, sis ve kırağı yeryüzünde oluşur.

1) Yağmur

• Havadaki nem yoğuşarak küçük su damlacıklarını oluşturur.
• Bu damlacıklar bir araya gelerek bulutları meydana getirir.
• Bulutlardaki su damlacıkları, soğuk hava ile karşılaştığında birleşip daha büyük damlalar hâline gelir.
• Ağırlığı artan su damlaları, yerçekiminin etkisiyle yağmur olarak yeryüzüne düşer.

2) Dolu

• Havadaki su damlacıkları veya yağmur damlaları, güçlü hava akımlarının etkisiyle ani olarak soğuk hava ile karşılaşır ve donar.
• Bu damlalar, üst üste donarak buz toplarına dönüşür.
• Ağırlığı artan buz taneleri, dolu şeklinde yeryüzüne düşer.

3) Kar

• Bulut içerisindeki su buharı veya su damlacıkları, sıcaklığın 0 °C’nin altına düşmesiyle soğuk havanın etkisiyle buz kristallerine dönüşür.
• Bu buz kristalleri birleşerek kar tanelerini oluşturur ve yeryüzüne kar olarak düşer.

4) Kırağı

• 0 °C’nin altındaki sıcaklıklarda yeryüzüne yakın, havanın aniden soğumasıyla birlikte havadaki su buharı, gaz hâlden doğrudan katı hâle geçerek buz kristallerine dönüşür.
• Bu kristaller, toprak, bitki ve diğer yüzeyler üzerinde birikir. Bu olaya kırağı denir.

5) Çiy

• Havadaki su buharı, soğuk yüzeylere temas ettiğinde yoğuşarak su damlacıklarına dönüşür.
• Gece saatlerinde hava sıcaklığının düşmesiyle özellikle çim, yaprak ve benzeri yüzeyler üzerinde çiy oluşur.

6) Sis

• Yeryüzüne yakın yerlerde, havadaki su buharının yoğuşarak çok küçük su damlacıklarına dönüşmesiyle sis oluşur.

Not: Soğuk havanın taşıyabileceği nem miktarı, sıcak havadan daha azdır. Havanın aniden soğuması sonucu havadaki nem, çiy veya kırağı oluşturabilir. Çiy ve kırağı, yağış türü olarak kabul edilmez.

Hava Olayları ve İklim Arasındaki Farklar

• Hava olayları dar bir alanda, iklim ise geniş bir alanda etkilidir.
  • İzmir’in Karşıyaka ilçesinde yağmur yağarken Gaziemir’de hava güneşli olabilir; ancak her iki bölge de Akdeniz ikliminin etkisi altındadır.
• Hava olayları, günün belirli zamanlarında yapılan gözlemlerle belirlenir; iklim ise 30-35 yıllık hava olayları ortalamasıyla belirlenir.
  • Bugün İzmir’de hava 25 °C ve rüzgârlı olabilir (hava olayı), ancak uzun yıllar ortalamasına göre İzmir yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır (iklim).
• Hava olayları tahmini yapılır, iklim ise kesindir.
  • Meteoroloji yarın Ankara’da yağmur yağacağını tahmin edebilir (hava olayı), ancak Ankara’nın kışlarının soğuk ve karlı geçtiği kesindir (iklim).
• Hava olayları kısa sürede gerçekleşir, iklim ise uzun yılların ortalamasıdır.
  • Bugün İzmir’de iki saat süren fırtına hava olayıdır; İzmir’in yazlarının sıcak ve kurak geçmesi ise iklimdir.
• Hava olayları ile ilgilenen bilim dalına meteoroloji, bu alanda çalışan bilim insanına meteorolog; iklim ile ilgilenen bilim dalına klimatoloji, bu alanda çalışan bilim insanına ise klimatolog denir.
• İklim ve hava olayları örnek cümleleri:
  • Ankara’da kışlar genellikle sert ve karlıdır. (İklim)
  • Bugün İstanbul’da hava sıcaklığının 28 derece olması bekleniyor. (Hava olayı)
  • Dün Muğla’da ani fırtına çıktı. (Hava olayı)
  • İzmir’in yazları sıcak ve kuraktır. (İklim)
  • Bugün Antalya’da öğleden sonra sağanak yağmur yağacak. (Hava olayı)

İklim Değişikliği

Dünya’da iklim, doğal olarak zamanla değişebilir. Ancak insan faaliyetleri nedeniyle iklimlerde hızlı ve olumsuz değişimler meydana gelmiştir. Atmosfere salınan sera gazları (karbondioksit, metan, azot oksit gibi) hava sıcaklığının artmasına neden olur. Bu durum küresel ısınma olarak adlandırılır.

Küresel ısınma ile birlikte:

• Buzullar erir,
• Deniz seviyeleri yükselir,
• Sel, kasırga gibi doğal afetler daha sık görülür,
• Kuraklık ve çölleşme artar.

Fosil yakıtların (kömür, petrol, doğal gaz) kullanımı, atmosferde sera gazlarının artmasına neden olarak sera etkisini güçlendirir ve iklim değişikliğini hızlandırır.

İklim değişikliğini Önlemek İçin Alınabilecek Önlemler

• Fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kaynakları (rüzgâr, güneş, hidroelektrik gibi) kullanılmalıdır.
• Enerji tasarrufu yapılmalı, enerji verimli cihazlar tercih edilmelidir.
• Atıklar geri dönüştürülerek doğal kaynakların kullanımı azaltılmalıdır.
• Binalarda ısı yalıtımı yapılmalıdır.
• Ormanlar ve yeşil alanlar korunmalı, ağaçlandırma çalışmaları artırılmalıdır.
• İnsanlar küresel ısınma ve çevre koruma konusunda bilinçlendirilmelidir.

Kısaca:
Fosil yakıtların kullanımı → Sera gazlarını artırır → Sera etkisi ortaya çıkar → Küresel ısınma meydana gelir → İklim değişikliği ve doğal afetler artışı görülür.