FB.5.5.3.1. Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
a) Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğine ilişkin ön bilgi ve deneyimlerine dayalı önerme oluşturur.
b) Gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
c) Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini temellendirebilmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
ç) Gözlemlenmemiş duruma ilişkin tahminde bulunur.
d) Tahminlerinin geçerliğini sorgular.
Maddenin Hâl Değişimi
- Kütlesi olan ve boşlukta yer kaplayan (hacmi olan) her şey maddedir.
- Madde tanecikli yapıda olup, bu tanecikler arasında boşluklar bulunur. Isının maddeler üzerinde bazı etkileri vardır. Isı etkisiyle madde tanecikleri arasındaki boşluklar değişebilir ve madde hâl değiştirebilir.
Bir maddenin ısı alarak ya da ısı vererek bir hâlden başka bir hâle geçmesine hâl değişimi denir.
1) Erime
- Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir.
- Erime boyunca sıcaklık sabit kalır. Bu sıcaklığa erime noktası denir.
- Her maddenin erime noktası farklıdır (örn. buz: 0 °C).
- Erime sırasında madde ısı alarak tanecikler hızlanır, aralarındaki boşluk artar.
- Tanecikler titreşim hareketinin yanında öteleme ve dönme hareketi yapmaya başlar. Böylece madde akışkanlık özelliği kazanır.
Erime Örnekleri
- Plastiğin erimesi
- Dondurmanın erimesi
- Mumun erimesi
- Camın erimesi
- Tereyağının erimesi
2) Donma
- Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hâle geçmesine donma denir.
- Donma sırasında tanecikler yavaşlar, arasındaki boşluk azalır ve madde katılaşır.
- Tanecikler sadece titreşim hareketi yapar, akışkanlık kaybolur.
- Donma sıcaklığı, maddenin sıvıdan katıya geçtiği sabit sıcaklıktır.
- Erime ve donma sıcaklıkları aynıdır. Örneğin su 0 °C’de donar, aynı sıcaklıkta erir.
- Saf olmayan maddelerin donma sıcaklığı sabit değildir. (Örn. tuzlu su)
Donma Örnekleri
- Buzluğa konulan suyun donması
- Kışın su birikintilerinin buz tutması
- Eritilen metallerin kalıba dökülüp soğutularak şekil verilmesi
- Cam, plastik, demir gibi maddelerin eritilip soğutularak geri dönüştürülmesi
3) Buharlaşma
- Sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâline geçmesine buharlaşma denir.
- Buharlaşma sırasında taneciklerin hızı ve hareketi artar, arasındaki boşluk genişler.
- Tanecikler birbirinden bağımsız hareket etmeye başlar.
- Buharlaşma sadece sıvının yüzeyinde gerçekleşir.
- Her sıcaklıkta olur, ama sıcaklık arttıkça daha hızlı buharlaşır.
- Buharlaşma sırasında madde çevresinden ısı alır, bu yüzden serinlik hissedilir.
Buharlaşma Örnekleri
- Islak çamaşırların kuruması
- Elimize dökülen kolonyanın buharlaşması
- Deniz suyunun buharlaşıp tuzun kalması
- Meyve ve sebzelerin kurutulması
- Oyun hamurunun kuruması
- Alkol, benzin ve motorinin buharlaşması
- Reçel, salça ve pekmez yapımında suyun buharlaşması
Kaynama
- Buharlaşmanın sıvının her yerinde ve en hızlı şekilde gerçekleşmesine kaynama denir.
- Gaz kabarcıkları oluşur ve fokurdama sesi duyulur.
- Sabit bir sıcaklıkta gerçekleşir.
- Bu sıcaklığa kaynama noktası denir. Örneğin: Su, deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar.
Kaynama ve Buharlaşma Arasındaki Farklar
| Özellik | Buharlaşma | Kaynama |
|---|---|---|
| Nerede olur? | Sadece yüzeyde | Sıvının her yerinde |
| Hız | Yavaş | Hızlı |
| Sıcaklık | Her sıcaklıkta olabilir | Sabit bir sıcaklıkta olur |
| Kabarcık oluşumu | Olmaz | Oluşur |
| Ses | Sessiz | Fokurdama sesi çıkar |
Kaynama ve Buharlaşmanın Ortak Özellikleri
- İkisi de ısı alarak gerçekleşir.
- Maddenin gaz hâline geçmesini sağlar.
- Sıcaklığın artması kaynama ve buharlaşma hızını artırır.
4) Yoğuşma
- Gaz bir maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesine yoğuşma denir.
- Yoğuşma sırasında tanecikler yavaşlar, birbirine yaklaşır ve boşluk azalır.
- Yoğuşma sırasında madde çevresine ısı verir.
Yoğuşma Örnekleri
- Soğuk havada araç camının buğulanması
- Pişen yemeğin kapağında oluşan su damlacıkları
- Buzdolabından çıkarılan şişenin üzerinde oluşan su damlaları
- Kışın pencere camının buğulanması
- Banyoda aynanın buğulanması
- Sabah çimenlerin üzerinde çiy damlaları
- Havadaki su buharının yoğuşarak yağmur oluşturması
5) Süblimleşme
- Katı bir maddenin, ısı alarak sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline geçmesine süblimleşme denir.
- Süblimleşme sırasında tanecikler hızlanır ve aralarındaki boşluk artar.
- Bu olayda madde sıvı hâle uğramadan doğrudan gaz hâline geçer.
Süblimleşme Örnekleri
- Naftalinin buharlaşarak yok olması
- Eskiden elbise dolaplarında güve kovucu olarak kullanılırdı.
- Sağlığa zararlı olduğu için artık önerilmemektedir.
- Kuru buzun (katı karbondioksit) gaz hâline dönüşmesi
- Yiyecek ve içeceklerin soğuk taşınmasında kullanılır.
- Tiyatro ve konserlerde sis efekti vermek için kullanılır.
- Bilimsel deneylerde buhar efekti oluşturmak için tercih edilir.
- İyodun ısı ile duman çıkarması
- Laboratuvar deneylerinde buharlaştırma ve kristalleştirme amacıyla kullanılır.
- Eskiden yaraları temizlemek için dezenfektan olarak kullanılmıştır.
- Kükürdün ısıtıldığında gaz hâline geçmesi
- Tarımda zararlı böcekleri uzaklaştırmak için kullanılır.
- Sanayide ve bazı kimyasal üretimlerde kullanılır.
6) Kırağılaşma
- Gaz hâlindeki bir madde, ısı vererek sıvı hâle geçmeden doğrudan katı hâle geçerse bu olaya kırağılaşma denir.
- Bu olay özellikle soğuk havalarda, sonbahar ve kış aylarında meydana gelir.
Kırağılaşma Örnekleri
- Kışın araçların camlarında oluşan buz kristalleri
- Soğuk havalarda bitkilerin ve ağaçların üzerindeki beyaz buz tabakası
- Gaz hâlindeki iyot, soğuk ortamda katı hâle geçerek kırağılaşır
Unutma!
Kırağı, kırağılaşma olayı sonucu oluşan ince buz tabakasıdır.
Su Döngüsü Nedir?
- Su, yeryüzü ile gökyüzü arasında dolaşır.
- Bu dolaşıma su döngüsü denir.
- Güneş, suyu ısıtır → buharlaşma olur.
- Su buharı bulut oluşturur.
- Bulutlar soğuyunca yağış başlar.
- Su tekrar yere döner. Döngü devam eder.
1. Yağmur
- Buluttaki su damlacıkları birleşir.
- Damlalar ağırlaşınca yağmur yağar.
- Hava biraz soğuk olmalıdır.
2. Kar
- Su damlacıkları donar, kar tanesi olur.
- Çok soğuk havada kar yağar.
3. Dolu
- Yağmur damlaları bulut içinde donar.
- Dolu taneleri olarak yeryüzüne düşer.
4. Sis
- Su buharı yere yakın yerde yoğuşur.
- Minik su damlacıkları havada asılı kalır.
- Böylece sis oluşur.
Bir Cevap Yazın