FB.5.5.1.1. Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre sınıflandırabilme
a) Maddelerin tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısının niteliklerini belirler.
b) Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre ayrıştırır.
c) Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre katı, sıvı ve gaz olarak gruplandırır.
ç) Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapılarına göre farklı gruplar altında etiketler.

A) Madde Nedir ?

Kütle: Değişmeyen madde miktarına kütle denir. Birimi gram (g) veya kilogram (kg)‘dır. Örnek: Bir elmanın kütlesi 150 gram olabilir.

Hacim: Maddenin uzayda kapladığı alana hacim denir. Birimi litre (L) ya da santimetreküp (cm³)’tür.
Örnek: Su dolu bir bardağın hacmi 200 mililitre olabilir.

• Kütlesi olan ve boşlukta yer kaplayan (hacmi olan) her şey maddedir. Örnek: Demir, tahta, su, ağaç, masa, elma, bardak, kalem ve defter.
• Maddeyi oluşturan maddenin en küçük yapı taşına atom denir.
• Madde bütünsel yapılı değildir. Bütün maddeler tanecikli yapıdan oluşmuştur.
• Isı, ışık, ses ve elektrik birer madde değil, enerji türleridir.

Maddenin Taneciklerden Oluştuğunu Gösteren Olaylar

1. Parfüm kokusunun yayılması: Koku tüm odaya dağılır → Tanecikler havada yayılır.
2. Şeker ve tuzun suda çözünmesi: Tadını her yerde alırız → Tanecikler suya karışır.
3. Boyanın suda dağılması: Suya damlatıldığında her yere yayılır → Tanecikli yapı gösterir.
4. İyodun alkolde dağılması: Renk her tarafa yayılır → Tanecikler sıvı içinde dağılır.
5. Gazların sıkışabilmesi: Şırınga ile hava sıkışır → Aralarında boşluk vardır.

Bu olaylar, maddenin taneciklerden oluştuğunun kanıtıdır.

• Maddenin en küçük yapı taşı olan atomun yaptığı 3 hareket vardır. Bunlar titreşim, dönme ve öteleme hareketidir.

1) Titreşim Hareketi

Tanecikler bulunduğu yerde sağa-sola, yukarı-aşağı ve öne-arkaya küçük hareketler yapar.

• Tüm maddelerin halleri (katı, sıvı, gaz) bu hareketi yapar.

Örnek: Katı bir maddenin tanecikleri yerinde titreyerek hareket eder.

2) Öteleme Hareketi (Yer Değiştirme)

Tanecikler birbirlerinin üzerinden kayarak yer değiştirir.

• Sıvı ve gaz tanecikleri öteleme hareketi yapar.

Örnek: Suya atılan şeker, tanecikleri suyun içine dağılır. Örnek: Odaya sıkılan parfüm kokusu her yere yayılır.

3) Dönme Hareketi

Tanecikler kendi ekseni etrafında döner.

• Sıvı ve gaz tanecikleri dönme hareketi yapar.

Örnek: Suyun içindeki tanecikler hem döner hem yer değiştirir.

❗Önemli Not:

Katı maddelerin tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar. Sıvı ve gaz maddelerin tanecikleri ise titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapar. Öteleme hareketi sayesinde sıvı ve gaz maddeler akışkan özelliktedir.

---

B) Maddenin Halleri

Katı Madde

• Katı madde, maddenin en düzenli hâlidir.
• Tanecikleri birbirine çok yakındır ve aralarındaki boşluk çok azdır.
• Bu nedenle katılar sıkıştırılamaz.
• Tanecikler sadece titreşim hareketi yapar, öteleme ve dönme hareketi yapamaz.
• Akışkan değildir, yani bulunduğu kabın şeklini almaz.
• Belirli bir şekli ve hacmi vardır.

📌 Katı maddelerin tanecikleri çok düzenli ve sık dizildiği için şekilleri sabittir. Örnek: Tahta, demir ve taş gibi maddeler katıdır.

Sıvı Madde

• Tanecikleri arasındaki boşluk, katılardan fazla, gazlardan azdır.
• Sıkıştırılamaz olarak kabul edilir.
• Tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapabilir.
• Akışkandır; tanecikleri birbirlerinin üzerinden kayarak hareket eder.
• Belirli bir hacmi vardır.
• Belirli bir şekli yoktur; bulunduğu kabın içinde kapladığı kısmın şeklini alır.

📌 Sıvılar döküldükleri kabın tamamını değil, sadece hacimleri kadar olan kısmını doldurur ve o kısmın şeklini alırlar.

Örnek: Su, süt, meyve suyu gibi maddeler sıvı hâlindedir.

Gaz Madde

• Maddenin en düzensiz hâlidir.
• Tanecikleri arasında en fazla boşluk bulunan madde hâlidir.
• Tanecikler bağımsız ve gelişigüzel hareket eder.
• Titreşim, dönme ve öteleme hareketi yaparlar.
• Belirli bir şekli ve hacmi yoktur; bulunduğu kabın her tarafını doldurur.
• Akışkandır.
• Sıkıştırılabilir. ( Sadece gaz madde sıkıştırılabilir. )

📌 Gazlar görünmez olabilir ama hava balonunu şişirdiğimizde gazın yer kapladığını fark ederiz.

Örnek: Hava, oksijen, karbondioksit gibi maddeler gaz hâlindedir.

---