2. Bölüm: Güneş ve Ay Tutulmaları
FB.6.1.2.1. Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
a) Güneş ve Ay tutulmasının niteliklerini tanımlar.
b) Güneş ve Ay tutulması ile ilgili topladığı verileri kaydeder.
c) Güneş ve Ay tutulmasını değerlendirir.

FB.6.1.2.2. Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
a) Güneş ve Ay tutulması ile ilgili model önerir.
b) Güneş ve Ay tutulması ile ilgili modelini geliştirir

---

Güneş ve Ay Tutulmaları

• Güneş, Dünya ve Ay hareket halindeki gök cisimleridir. Dönme ve dolanma yönleri saat yönünün tersine olduğunu geçen sene öğrenmiştik.
• Dünya, Güneş ve Ay aynı doğrultuda (aynı hizada) dizilir.
• Bu durumda gölgeler oluşur ve tutulmalar gerçekleşir:
  • Dünya’nın gölgesi Ay’a düşerse → Ay tutulması
  • Ay’ın gölgesi Dünya’ya düşerse → Güneş tutulması
• Hem Güneş hem de Ay tutulmaları, ışığın doğrusal bir şekilde yayıldığını kanıtlar.
• Güneş ve Ay tutulmaları, birer ışık ve gölge olayı olarak sınıflandırılır.
• Ay ve Güneş tutulmaları, belirli aralıklarla meydana gelen doğa olaylarıdır. Bu periyodik döngüye Saros Döngüsü adı verilir.

• Güneş, Dünya ve Ay tutulmalar sırasında yukarıdaki gibi aynı doğrultuda (aynı hizada) sıralanır.

Güneş Tutulması Nedir?

• Güneş tutulması, Ay’ın Dünya etrafında dolanma hareketi sırasında, Ay’ın Güneş ile Dünya arasına girmesiyle gerçekleşir.
• Bu durumda Ay, Güneş ile Dünya arasında yer alarak gölgesi Dünya üzerine düşer ve gündüz vakti Güneş bir süreliğine görünmez hale gelir.
• Bu doğa olayına Güneş tutulması denir.

Güneş Tutulmasının Özellikleri

• Güneş tutulması, gündüz vakti ve Ay’ın yeni ay evresinde gerçekleşir.
• Ay’ın yörüngesinin 5° eğik olması nedeniyle her yeni ay evresinde Güneş tutulması görülmez.
• Kısa süreli olup Dünya üzerinde dar bir alanda gözlenir.
• İdeal bir Güneş tutulması, yaklaşık 5 dakika ile 7,5 dakika sürer ve 250 km yarıçaplı bir alanda gözlemlenebilir.
• Bu olay, Güneş’in dış katmanları hakkında bilimsel bilgiler edinmemizi sağlamıştır.
• Güneş tutulmasını güvenli bir şekilde izlemek için özel güneş tutulma gözlükleri kullanılmalıdır.
• Güneş tutulmasına çıplak gözle veya uygun koruma olmadan bakmak, göz sağlığına ciddi zararlar verebilir.
• Güneş tutulması Ay tutulmasına göre daha seyrek gerçekleşir.
• Aynı yerde bir Güneş tutulmasının tekrar gerçekleşmesi için 375 yıl geçmesi gerekmektedir.
• Güneş tutulması, tam ve parçalı olmak üzere iki şekilde gerçekleşir:
  • Tam Güneş Tutulması: Güneş tamamen Ay tarafından örtülür, ortalık gece gibi kararır, sıcaklık düşer, sokak lambaları yanar ve gökyüzünde yıldızlar görünür.
  • Parçalı Güneş Tutulması: Güneş’in sadece bir kısmı örtülür ve yarı gölge oluşur.
• Güneş tutulmasında sırasında Güneş -> Ay -> Dünya sıralamasını unutmamak için ‘GünAyDın’ kodlamasını kullanabilirsiniz.

Ay Tutulması Nedir?

• Ay tutulması, Güneş, Dünya ve Ay’ın aynı hizaya geldiği durumlarda gerçekleşir.
• Bu hizalanma sırasında Ay, Dünya’nın gölgesi içine girer ve bir süreliğine görünmez olur.
• Bu doğa olayına Ay tutulması denir.

---

Ay Tutulmasının Özellikleri

• Ay tutulması, gece vakti ve Ay’ın dolunay evresinde meydana gelir.
• Ay tutulması Dünya’nın gece yaşayan tüm bölgelerinden gözlenir.
• Ay tutulması, güvenli bir olaydır ve çıplak gözle izlenebilir.
• Dünya Ay’a göre daha büyük olduğu için Güneş tutulmasına göre daha uzun sürer.
• Ay tutulması yaklaşık 2 saat ile 3 saat sürer.
• Ay tutulması Güneş tutulmasına göre daha sık gerçekleşir.
• Dünya üzerinde daha geniş bir alanda gözlenir.
• Ay’ın yörüngesinin 5° eğik olması nedeniyle her dolunay evresinde Ay tutulması görülmez. (Benzer şekilde, her yeni ay evresinde Güneş tutulması da olmaz.)

Güneş ve Ay Tutulmasının Karşılaştırılması

Güneş Tutulması

1. Gündüz gerçekleşir.
2. Daha seyrek gerçekleşir.
3. Tutulma kısa süre gözlemlenebilir.
4. Daha dar bir alanda gözlemlenir.
5. Sadece filtreli gözlükle izlenebilir.
6. Ay’ın yeni ay evresinde gerçekleşir.
7. Güneş, Ay tarafından örtüldüğü için görünmez.

Ay Tutulması

1. Gece gerçekleşir.
2. Daha sık gerçekleşir.
3. Tutulma uzun süre gözlemlenebilir.
4. Daha geniş bir alanda gözlemlenir.
5. Çıplak gözle izlenebilir.
6. Ay’ın dolunay evresinde gerçekleşir.
7. Ay, Dünya’nın gölgesinde kaldığı için görünmez.

Çağını Aşan Bilim İnsanları

Bu bölüm MEB kitabında yer almaktadır bu yüzden MEB ortak sınavlarda ve deneme sınavlarında çıkma ihtimali yüksektir.

Bettânî (855–929)

• Güneş tutulmalarının halka şeklinde olabileceğini söylemiştir.
• Ay ve gezegenlerin yörüngeleriyle ilgili hataları düzeltmiştir.
• Yılın süresini çok doğruya yakın şekilde 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesaplamıştır.

Zerkâle (1029–1100)

• Endülüs’te yaşamış bir astronomdur.
• Toledo’da önemli gözlemler yapmıştır.
• Bazı gezegenlerin (özellikle Merkür ve Mars) eliptik yörüngede hareket ettiğini ileri sürmüştür.
• Çalışmaları Avrupa’da da etkili olmuştur.

Takıyyüddin (1521–1585)

• Osmanlı’da astronomi, matematik, fizik ve optik alanlarında çalışmalar yapmıştır.
• İstanbul Gözlemevini kurmuştur.
• Saatleri bir gözlem aracı olarak kullanmıştır.
• Ay’ın safhaları, Güneş’in konumu ve gök cisimleri arasındaki ilişkileri incelemiştir.

Dilhan Eryurt (1926–2012)

• NASA tarafından Apollo Başarı Ödülü almıştır.
• NASA’da çalışan ilk Türk kadın astronomdur.
• Güneş’in yapısı ve geçmişi üzerine çalışmalar yapmıştır.
• Çalışmaları sayesinde Güneş’le ilgili bazı yanlış bilgiler düzeltilmiştir.