1. Bölüm: Güneş Sistemi
FB.6.1.1.1. Güneş sistemindeki gezegenleri niteliklerine göre sınıflandırabilme
a) Güneş sistemindeki gezegenlerin niteliklerini belirler.
b) Güneş sistemindeki gezegenleri niteliklerine göre ayrıştırır.
c) Güneş sistemindeki gezegenleri niteliklerine göre gruplandırır.
ç) Güneş sistemindeki gezegenleri niteliklerine göre etiketler.
FB.6.1.1.2. Güneş sistemi ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
a) Güneş sistemi ile ilgili model önerir.
b) Güneş sistemi ile ilgili hazırladığı modelini geliştirir.

Evren: Galaksiler, yıldızlar, gezegenler, uydular, asteroitler, meteorlar ve kuyruklu yıldızlar gibi gök cisimlerinin yer aldığı sonsuz boşluğa evren denir.

Uzay: Evrenin Dünya atmosferi dışında kalan parçasına uzay denir.

Uzayda bulunan güneş, ay, gezegen, yıldız, gök ada, meteor, kuyruklu yıldız, takımyıldız, bulutsu, galaksi gök cismi olarak adlandırılır.

Merkezinde yıldız olarak Güneş’in bulunduğu ve onun etrafında belirli yörüngelerde hareket eden gezegenlerin, uyduların, kuyruklu yıldızların bulunduğu gök cisimleri topluluğuna Güneş Sistemi denir.

Gezegen: Bir yıldızın etrafında belirli bir yörüngede dolanan, kendi ışığını üretmeyen, küresel şekle sahip gök cisimlerine gezegen denir.

Uydu: Gezegenlerin etrafında onların çekim gücü etkisiyle belirli bir yörüngede hareket eden gök cisimlerine uydu denir. Dünyamızın tek doğal uydusu Ay’dır.

Güneş’in Özellikleri

• Güneş sistemini merkezinde yer alan yıldıza ‘Güneş‘ denir.
• Güneş orta büyüklükte bir yıldız olup 5 milyar yaşındadır. (Diğer yıldızlar gibi gaz ve toz bulutundan oluşmuştur. Ayrıca Güneş canlılar gibi doğar büyür ve ölür.)
• Güneş sistemindeki en büyük astronomik cisim olduğu için etrafındaki gezegenlere çekim kuvveti uygular.
• Güneş ısı, ışık ve enerji kaynağımızdır. Enerjisini ise hidrojen gazını helyuma dönüşmesiyle elde eder.
• Güneş Samanyolu galaksisinin en büyük yıldızıdır. Aynı zamanda Samanyolu galaksisinde dolanma hareketi yapar.
• Güneş kendi ekseni etrafında saat yönünün tersine dönme hareketi yapar. (Bazı kaynaklarda sağdan sola veya batıdan doğuya döner de diyebilir )
• Güneş’in çapı Dünya’nın çapından 109 kat büyük olup Dünya’ya olan uzaklığı 150 milyon kilometredir.
• Güneş’in çekirdeği 15 milyon °C iken yüzeyi 6000 °C ‘dir.
• Galileo Galilei kendi yaptığı teleskopla güneş lekelerini inceleyerek Güneş’in kendi ekseni etrafında döndüğünü keşfetmiştir.
• Güneş’in yaydığı beyaz ışığın çok azı Dünya’ya gelmektedir. Güneş yaşam kaynağımız olup canlılar için önemli bir enerji kaynağıdır.
• Güneşe çıplak gözle bakmak gözlerimiz için zararlıdır. Filtreli gözlükler ve filtreli teleskoplarla Güneşi gözlemleyebiliriz.

Gezegenlerin Özellikleri

• Gezegenler sönmüş katılaşmış çevresine ısı ve ışık yaymayan gök cisimleridir.
• Bir yıldızın etrafında dolanma hareketi yapan büyük gök cisimleridir.
• Gezegen Olma Koşulları
  • 1. Güneş etrafında dolanmalı
  • 2. Küresel yapıya sahip olmalı
  • 3. Yörüngesindeki gök cisimlerini temizlemiş olmalı.(Plüton bu şartı sağlamadığı için cüce gezegen sınıfındadır.)
• Plüton 24 Ağustos 2006 tarihinde gezegen sınıfından çıkarılıp cüce gezegen sınıfına dahil edilmiştir.
• Gezegenler yıldızlardan aldıkları ışığı yansıtarak görülebilir.
• Güneş sisteminde sekiz gezegen vardır.
• Gezegenler Güneş etrafında dolanma, kendi eksenleri etrafında dönme hareketi yapar.
• Güneş’ten uzaklaştıkça gezegenlerin Güneş etrafındaki dolanma süreleri artar.
• Güneş kütle çekim kuvvetiyle bütün gezegenleri kendine doğru çeker. Bu çekim kuvvetinden dolayı gezegenler Güneş’in çevresinde belirli bir yörüngede hareket ederler.
• Her gezegenin Güneşe olan uzaklığı farklıdır ve farklı yörüngelerde bulunur. Yörüngeleri elips şeklindedir.
• Gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklıdır.
• Mars ve Jüpiter arasında asteroit kuşağı bulunur.
• Sonu ‘üs’ ile biten gezegenler saat yönünde döner. Bunlar Venüs ve Uranüs. Geriye kalan 6 gezegen ve Güneş ise saat yönünün tersine döner.

Gezegenlerin Güneş’e Olan Uzaklıkları

Gezegenlerin Güneşe olan uzaklıkları sırasıyla:

Merkür -> Venüs -> Dünya -> Mars -> Jüpiter -> Satürn -> Uranüs -> Neptün

Gezegenlerin Güneşe olan uzaklıklarını sırasıyla kendinize göre kodlayabilirsiniz. (En çok akılda kalan kişinin kendisinin yaptığı kodlamalardır)

FENHİLLA KODLAMASI:

MerVe Dün MaJu SUNdu

(Bu kodlamayı sizin yaşlarınızdayken sevgili Fen Bilimleri Öğretmenim Burcu Çetiner ile oluşturmuştuk)

YAYGIN KODLAMA:

Meraklı Vedat Dünkü Maçta Jaleye Sordu Umut Nasıldı

Gezegenlerin Büyüklük Sıralaması

Gezegenler büyüklüklerine göre sıralandığında, çap ve kütle değerleri esas alınır. Güneş Sistemi’ndeki gezegenlerin büyükten küçüğe doğru sıralanışı:

Jüpiter –Satürn – Uranüs – Neptün – Dünya – Venüs – Mars – Merkür

Önce sırasıyla dış gezegenler sonra Dünyamız, Dünyamızın ikizi Venüs, Mars ve en küçük Merkür.

İÇ (KARASAL) GEZEGENLER	DIŞ (GAZSAL) GEZEGENLER
*Güneş sistemindeki ilk dört gezegendir. *Merkür, Venüs, Dünya ve Mars *Yoğunluk, büyüklük ve kayalık biçimleri benzerdir. *Halkaları bulunmaz. *Güneş’e yakındır. (İç yörüngede bulunur.) *İç gezegenlerin en büyüğü Dünya’dır. *Dış gezegenlere göre daha yoğundurlar.	*Güneş sistemindeki son dört gezegendir. *Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün *Kalın atmosferleri vardır. *Büyük kısmı gazlardan oluşmuştur. *Hepsinin halkası ve çok sayıda uydusu vardır. *Sıcaklıkları iç gezegenlere göre düşüktür. *Güneş sisteminin dış yörüngesinde bulunurlar.

1. Merkür

• Güneş’e en yakın gezegendir.
• Güneş’in etrafında en hızlı dolanan gezegendir.
• Güneş etrafında dolanma süresi 88 gün iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 58,5 gündür.
• Güneş sisteminin en küçük gezegenidir.
• Uydusu ve halkası yoktur.
• Yüzeyi kraterlerle kaplıdır.
• Çok ince bir atmosferi vardır.
• Dünya, Merkür’den 3 kat büyüktür.
• Yüzey sıcaklığı -170 ˚C ve 350 ˚C arasındadır.

2. Venüs

• Venüs’ün dönüş yönü diğer gezegenlerden farklı olarak doğudan batıya dönmektedir.
• Güneş sisteminin en sıcak gezegenidir.
• Atmosferindeki yoğun karbondioksit nedeniyle sera etkisinden dolayı çok sıcak bir gezegendir. (460 °C)
• Uydusu ve halkası yoktur.
• Dünya’nın ikizidir. (Yaklaşık Dünya ile aynı büyüklüktedir.)
• Venüs’ün diğer ismi Çoban Yıldızı, Tan Yıldızı, Akşam Yıldızı’dır.
• Dünya’dan bakıldığında en parlak gezegendir.
• Dünya’ya en yakın gezegendir.
• Güneş etrafında dolanma süresi 225 gün iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 243 gündür.
• Kendi ekseni etrafındaki dönüş süresi en uzun olan gezegendir.
  

3. Dünya

• Üzerinde yaşam olduğu bilinen tek gezegendir.
• Güneş’e en yakın 3. gezegendir.
• Tek uydusu Ay’dır.
• Halkası yoktur.
• Mavi gezegen olarak bilinir.
• Yüzeyinin 3/4’ü sudur.
• Güneş sisteminde oksijen yoğunluğu en fazla olan gezegendir.
• Büyüklük olarak 5. büyük gezegendir.
• Yüzey sıcaklığı ortalama 15 ˚C’dir.
• Güneş sisteminin en yoğun gezegenidir.
• Güneş etrafında dolanma süresi 365 gün iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 24 saatdir.
  

4. Mars

• İki uydusu vardır. (Phobos, Deimos)
• Halkası yoktur.
• Kızıl gezegen olarak bilinir.
• Yüzey sıcaklığı -140˚C ile 20˚C arasındadır.
• Dünya, Mars’tan 2 kat büyüktür.
• Atmosferinde su bulunmasından dolayı yaşam olabilecek bir gezegendir.
• Güneş sisteminde en yüksek dağı bulundurur. (Olimpos)
• Güneş etrafında dolanma süresi 687 gün iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 1 gün 36 dakikadır.
  

5. Jüpiter

• Dev gezegen olarak bilinir.
• Güneş sisteminin en büyük gezegenidir.
• 95 adet uydusu vardır.
• Kırmızı büyük lekeleri vardır.
• Yüzey sıcaklığı -110˚C’dir.
• Etrafında halkası vardır.
• En büyük uydusu “Ganimet”tir.
• Jüpiter, Dünya’dan 11 kat büyüktür.
• Güneş etrafında dolanma süresi 11 yıl iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 10 saatdir.
• Kendi ekseni etrafındaki dönüş süresi en kısa olan gezegendir.

6. Satürn

• Jüpiter’den sonra ikinci büyük gezegendir.
• 274 uydusu vardır. (NASA, 2025)
• En çok uydusu olan gezegendir.
• Etrafında 7 adet halkası vardır.
• Yüzey sıcaklığı -140˚C’dir.
• En büyük uydusu Titan’dır.
• Satürn, Dünya’dan 10 kat büyüktür.
• Güneş sisteminde en az yoğun gezegenidir. 
• Güneş etrafında dolanma süresi 29 yıl iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 10 saat 40 dakikadır.

7. Uranüs

• 28 adet uydusu vardır.
• Çevresinde ince bir halkası vardır.
• Yüzey sıcaklığı -224˚C’dir.
• Dönüş şekli yuvarlanan varil gibidir.
• Zehirli gazlardan oluşan atmosferi vardır.
• Güneş Sisteminin 3. büyük gezegenidir.
• Uranüs, Dünya’dan 4 kat büyüktür.
• Teleskopla keşfedilen ilk gezegendir.
• Güneş sisteminin en soğuk gezegenidir.
• Yapısındaki su, amonyak ve metan donmuş hâlde olduğu için “Buz Devi” olarak adlandırılır.
• Güneş etrafında dolanma süresi 84 yıl iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 17 saat 14 dakikadır.

8. Neptün

• Güneş sisteminin en uzak gezegenidir.
• 16 adet uydusu vardır.
• Çok ince 6 halkası vardır.
• Yüzey sıcaklığı -214˚C’dir.
• Teleskopla keşfedilen ilk gezegendir.
• Lacivert renkli gezegendir.
• Güneş Sisteminin 4. büyük gezegenidir. (Uranüs’ün ikizi)
• Atmosferi zehirlidir.
• Neptün, Dünya’dan 4 kat büyüktür.
• Güneş etrafında dolanma süresi 164 yıl iken kendi ekseni etrafında dönme süresi 16 saattir.

Uydu Nedir?

Bir gezegenin etrafında belirli bir yörüngede dolanan küçük gök cisimlerine uydu denir. Uydular, dolandıkları gezegenlerden genellikle daha küçük yapıdadır.

Örneğin, Jüpiter’in uydusu Ganimet ve Satürn’ün uydusu Titan, Güneş Sistemi’ndeki Merkür gezegeninden bile daha büyüktür.

Gezegenlerin büyüklükleri ile sahip oldukları uydu sayıları arasında bir ilişki yoktur. Örneğin en büyük gezegen Jüpiter iken en fazla uydusu olan gezegen Satürn’dür.

Asteroit, Meteor, Gök taşı

• Güneş sistemi oluşurken ortaya çıkan, aşınmış kaya ve metal parçalarına asteroit denir.
• Asteroitler küresel yapıda değildir. Kaya parçalarıdır.
• Asteroitlerin büyük kısmı Mars ve Jüpiter gezegenleri arasında dolanır.
• Asteroitler birbirine çarparak küçük kaya parçaları olan gök taşını oluşturur.
• Bazı gök taşları Dünya atmosferine girerek yanar ve yok olurlar. Atmosfere giren gök taşlarına meteor denir.
• Bazen atmosfere çok sayıda gök taşı aynı anda girerek meteor yağmurunu meydana getirir.
• Yanan gök taşları gökyüzünde ışık demeti oluşturur buna yıldız kayması denir.
• Dünya atmosferinde yanarak tükenmeyip yeryüzüne kaya olarak düşen gök taşı parçalarına meteorit denir.
• Gök taşının yeryüzünde oluşturduğu çukura meteor çukuru denir.