Öğrenme Çıktıları

 FB.5.2.1.1. Kuvveti büyüklüğü ile tanımlayabilme
a) Kuvvetin niteliklerini tanımlar.
b) Kuvvetin büyüklüğünü dinamometre ile ölçer.
c) Kuvvetin büyüklüğünü Newton (N) birimi ile tanımlar.

FB.5.2.1.2. Basit araç gereçler kullanarak bir dinamometre modeli tasarlayabilme
a) Basit araç gereçler kullanarak bir dinamometre modeli önerir.
b) Tasarladığı dinamometre modelini yeni kanıtlara göre geliştirir.

A- Kuvvet Nedir?

Bir cismi harekete geçiren, durduran, hızını veya yönünü değiştiren etkiye kuvvet denir. Kuvvet, itme ya da çekme şeklinde ortaya çıkar.

Kuvvetin cisimler üzerine etkileri nelerdir?

• Hareket eden cismi durdurabilir.
  Hareket halindeki cisimler sürtünme kuvveti etkisiyle durabilir.
• Cismi hareket ettirebilir.
  Duran bir cisme kuvvet uygulanarak hareket ettirebilir.
• Hareket eden cismin yönünü değiştirebilir.
  Futbol oynarken, topa yan taraftan vurduğumuzda yönü değişir. Böylece kuvvet topun hareket yönünü değiştirebilir.
• Cismin dönmesini sağlayabilir.
  Tornavida ile vidayı çevirdiğimizde vida döner. Böylece kuvvet, vidanın kendi ekseni etrafında dönmesini sağlar.
• Cismin şeklini değiştirebilir.
  Oyun hamuru elimizle sıktığımızda şekli değişir.

Kuvvetle Neler Yapabiliriz?

• Mıknatısın zımbaları kendine çekmesi,
• Kurşun kalemle deftere yazı yazılması,
• Kalecinin topa uzanarak şut engellemesi,
• Küçük bir sandalın su üzerinde ilerlemesi,
• Sırt çantasının omza alınması,
• Kolu çevrilen bir kapının açılması,
• Daldan kopan meyvenin yere düşmesi,
• Börek ustasının hamuru oklavayla inceltmesi,
• Bir sanatçının kil bloğunu şekillendirmesi,
• Diş doktorunun gevşek bir dişi yerinden çıkarması,
• Makasla kumaşın kesilmesi,
• Bir çocuğun oyuncak arabayı itmesi

tüm bu olaylar kuvvetin etkisiyle gerçekleşir.

---

B- Esnek cisim

Bir cisme kuvvet uygulandığında şekli değişiyor, ancak kuvvet ortadan kalktığında tekrar eski hâline dönebiliyorsa, bu tür cisimler esnek cisimler olarak adlandırılır.

Yay, lastik, sünger, balon, çorap ve kauçuk gibi maddeler esnek yapıya sahiptir. Kuvvet etkisiyle şekil değiştirebilir ve sonrasında eski haline dönebilirler.

Buna karşılık, hamur, sakız ve kâğıt gibi maddeler kuvvet uygulandığında kalıcı şekil değişikliğine uğrar. Kuvvet ortadan kalktığında bu cisimler eski haline dönmezler.

---

C- Dinamometre

Kuvvetin büyüklüğünü dinamometreyle ölçeriz.
Kuvvet birimi Newton‘dır , kısaca “N” harfi ile gösterilir.

Ağırlık da bir kuvvettir, bir cismin ağırlığını ölçmek için dinamometrenin kancasına takılarak ölçüm yapılır.

Dinamometrenin Özellikleri

• Dinamometre maddelerin esneklik özelliğinden yararlanılarak yapılmıştır.
• Dinamometre içerisinde yay, lastik gibi esnek maddeler bulunur.
• Kuvvetin etkisiyle dinamometredeki yay esneyerek uzar.
• Uygulanan kuvvetle yayın uzaması doğru orantılıdır. Uygulanan kuvvet arttıkça dinamometrenin gösterdiği değer de artar.

• Her dinamometrenin ölçüm hassasiyeti ve ölçebileceği kuvvet aralığı farklıdır. Bu fark, dinamometrelerde kullanılan yayların esneklik özelliğinin farklı olmasından kaynaklanır. Yayların esneklik özelliği, kalınlığı (kesit alanı) ve yapıldığı maddenin cinsine bağlı olarak değişir.
• Dinamometredeki yayın kalınlığı arttıkça, dinamometrenin ölçebileceği kuvvet değeri artar, hassaslık azalır. İnce yayın ölçebileceği kuvvet değeri azdır fakat hassas ölçüm yapabilir.
• Dinamometrenin içindeki yayın cinsi esneklik özelliğini dolayısıyla ölçebileceği kuvveti değiştirir.
• Her dinamometrenin ölçebileceği bir kuvvet değeri vardır, bu sınır geçildiğinde içerisindeki yayın esneklik özelliği kaybolur, dinamometre bozulur.

Not: El kantarı ağırlık ölçmede kullanılan bir çeşit dinamometredir.

---

D- Dinamometre nasıl yapılır?

Aşağıdaki adımları dikkatlice takip ederek bir kuvvet ölçme aracı olan dinamometreyi sen de yapabilirsin. Hazırsan başlayalım!

GEREKLİ MALZEMELER

• 1 tane büyük boy şırınga (20 mL veya 50 mL olabilir)
• 1 adet yay ya da sağlam bir lastik
• 1 adet ataç ya da küçük kanca
• 1 parça karton (cetvel gibi kullanılacak)
• Cetvel
• Makas
• Bant veya yapıştırıcı
• Birkaç bozuk para ya da küçük ağırlıklar

1. Şırıngayı Hazırla

• Şırınganın içindeki pistonu (iç kısmı) çıkar.
• Şırınganın ucundaki dar ağız kısmına bir delik aç (gerekirse öğretmeninden yardım iste).
• Pistona da bir delik aç. (Bu deliğe lastik ya da yay takılacak.)

2. Yayı Tak

• Yayın bir ucunu şırınganın sabit kısmına, diğer ucunu ise pistona bağla.
• Yay yerine güçlü bir lastik de kullanabilirsin.

3.  Ağırlık Asma Yeri Yap

• Şırınganın alt ucuna ataç ya da küçük bir kanca yerleştir.
• Burası ağırlıkları asacağın yer olacak.

4.  Ölçüm Cetvelini Hazırla

• Karton parçasını şırınganın yanına yapıştır.
• Cetvelle ölçerek her 1 cm’ye bir çizgi çiz.
• 0 noktasını şırıngadaki pistonun başlangıç yerine göre belirle.

5. Deneme Zamanı

• Kancaya bir bozuk para as.
• Yayın ne kadar uzadığına bak.
• Daha fazla bozuk para asarak farkı gözlemle.
• Dinamometreni yatay değil, dikey tutmalısın.
• Ölçüm yaparken sadece aşağı doğru çek.
• Ağırlıkları dikkatlice as, dengen bozulmasın.

EKSTRA GÖREV:

• Farklı ağırlıklarla ölçüm yap ve hangi ağırlıkta ne kadar uzama olduğunu not et.
• Kendi dinamometreni süsleyip ismini yazmayı unutma!