FB.5.1.2.1. Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme (2024 Maarif Modeli)
a) Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili nitelikleri tanımlar.
b) Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili topladığı verileri kaydeder.
c) Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili verileri değerlendirir.
FB.5.1.2.2. Ay’ın evrelerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme (2024 Maarif Modeli)
a) Ay’ın evrelerini temsil eden bir model önerir.
b) Ay’ın evrelerini temsil eden modelini yeni kanıtlara bağlı olarak geliştirir.

Ay’ın Yapısı

• Dünya’ya en yakın gök cismi Ay’dır.
• Ay’ın Dünya olan uzaklığı yaklaşık olarak 384.000 km’dir.
• Dünya’nın tek doğal uydusu Ay’dır.
• Ay’ın şekli küreseldir.
• Ay yüzeyi Dünya’dan bakıldığında farklı renk tonlarında görülür.
  • Koyu renkli bölgeler genellikle geniş ve düz alanları
  • Açık renkli bölgeler ise yüksek ve engebeli alanları gösterir.
• Ay’ın yüzeyinde kaya, taş, kum ve toz bulunur; ayrıca vadi ve tepeler yer alır.
• Ay’ın atmosferi yok denecek kadar incedir. Bu yüzden atmosferi yok sayılır.
• Ay’ın atmosferi olmadığı için yağış, rüzgâr gibi hava olayları Ay’da görülmez. Bu yüzden Ay’a giden astronotların ayak izleri silinmez.
• Atmosferin olmadığı için gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı fazladır.
• Gece sıcaklığı -174 °C’ye düşerken gündüz sıcaklığı 125 °C’ye kadar çıkar.
• Bu büyük sıcaklık farkı kaya, taş ve kumun parçalanmasını hızlandırarak toz oluşumuna neden olur.
• Ay yüzeyinin büyük bir bölümü tozla kaplıdır.
• Ay’da hava basıncı yoktur.
• Ay da tıpkı Dünya’da olduğu gibi katmanlardan meydana gelir. İçten dışa doğru gidildikçe çekirdek, manto ve kabuk dahil olmak üzere üç tane katmanı vardır.
• Ay’ın yüzeyinde birçok krater bulunmaktadır. Kraterler Ay’ın yüzeyine çarpan meteorlar sonucunda oluşur.
• Ay’ın kendi ekseni etrafında ve Dünya etrafından dönüş süreleri eşittir. (27 gün 3 saat) Bu yüzden Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz.
• Ay ışık kaynağı değildir Güneşten aldığı ışığı yansıtır.
• Ay’ın Dünya tarafından görünmeyen yüzeyine Karanlık yüz denir.
• Ay’ın karanlık görülen yerlerine Ay Denizi, Ay’ın aydınlık görülen kısımlarına ise Ay Dağı denir.
• Neil Alden Armstrong isimli astronot ‘Apollo 11‘ uzay aracı ile Ay yüzeyine adım atan ilk insandır.

---

Ay’da Neden Yaşam Yoktur?

• Ay’da atmosfer (hava, oksijen) ve su yoktur.
• Ay’ın yer çekimi çok azdır bu yüzden atmosfer oluşamaz.
• Ay’ın gece ve gündüz sıcaklık farkı çok fazladır. (atmosfer olmadığı için)
• Güneşten gelen zararlı ışınların Ay yüzeyine ulaşması canlılara zarar verir. (Ay’ın atmosferi olsaydı eğer zararlı ışınları süzme görevini yapardı)
• Uzaydan gelen meteorların olması. (Ay’ın atmosferi olsaydı eğer meteorların Ay’ın yüzeyine gelmesini engellerdi)
• Canlıların hayatlarını devam ettirecek besin bulunmaması.

---

 Ay’da Yaşam Nasıl Olabilir?

1. Canlıların yaşayabileceği fanuslar yapılabilir.
2. Topraktaki mineral bitki yetiştirmek için uygun olmadığı için uygun toprak minerallerle zenginleştirilebilir.
3. Gece ve gündüz sıcaklık farkı çok olduğundan ve meteor yağmurlarından korunmak için yer altına yaşam alanları kurulabilir.
4. Gece ve gündüz arasındaki zaman çok olmasından dolayı, canlıların yaşaması için gerekli enerji depo edilmelidir.
5. Ay şartlarına uyum sağlayabilecek canlıların araştırılarak bulunması ve genetik olarak zor şartlara uygun hale getirilmesi gerekir.

---

Ay’ın Hareketleri

• Ay Dünya’nın tek doğal uydusu ve en yakın gök cismidir.

• Ay’ın üç çeşit hareketi vardır.
• Ay, Dünya ve Güneş gibi hareket halindedir.
• Ay’ın hareketleri: Kendi ekseni etrafında, Dünya etrafında ve  Güneş etrafında hareket eder.
• Ay’ın kendi ekseni etrafında ve Dünya etrafındaki hareketini yaklaşık 27 günde tamamlar. (27 gün 3 saat)
• Ay evreleri yaklaşık 29 günde tamamlanır, bu süreye 1 ay denir. (29 gün 12 saat)
• Ay, Dünya etrafında bir kez döndüğünde, kendi ekseni etrafında da bir kez dolanır.
• Ay’ın kendi ekseni etrafında ve Dünya etrafında dönme süresi eşit olduğu için Dünya’dan Ay’a bakıldığında Ay’ın hep aynı yüzü görünmektedir.
• Ay’ın Dünya’dan görülmeyen tarafına Ay’ın karanlık  yüzü denir.
• Ay’ın Güneş etrafındaki hareketi Dünya ile eş zamanlı olarak 365 gün 6 saattir.
• Ay, Dünya ve Güneş kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru (Saat yönünün tersi veya sağdan sola) döner.
• Ay’ın evrelerinin oluşması için geçen süre takvimde ay kavramını oluşturur.
• Ay hem gece hem gündüz gözlemlenebilir.
• Ay’ın Dünya etrafındaki hareketinden dolayı deniz ve okyanus sularında yükselme ve alçalma gerçekleşir, buna gelgit (Med cezir) denir.
• Ay’ın ilk haritasını çizen bilim insanı Ali Kuşçu‘dur.

---

Ay’ı Neden Farklı Evrelerde Görürüz ?

• Ay, dolanma hareketi sırasında Dünya ve Güneş’e göre konum değiştirir.
• Bu durum, Ay’ın aydınlanan kısmının değişmesine neden olur.
• Ay’ın Dünya’dan farklı şekillerde görünmesine Ay’ın evreleri denir.
• Gece gökyüzüne baktığımızda Ay’ın farklı evrelerde görmekteyiz.
• Ay’ın Dünya’dan görünümü her gün değişir.
• Bunun nedeni Ay’ın ışık kaynağı olmamasıdır.
• Ay Güneş’ten aldığı ışığı yansıtmaktadır.
• Eğer ışık kaynağı olsaydı Güneş gibi hep aynı şekilde görecektik.

---

Ay’ın Evreleri

• Ay, Güneş’ten aldığı ışığı yansıtmaktadır. (Ay ışık kaynağı değildir) 
• Ay her gece farklı şekillerde görünür. Buna ayın evreleri denir. 
• Ay’ın evrelerinin tamamlanma süresi yaklaşık 29,5 gündür. Bu geçen süre 1 ay olarak adlandırılır.
• Ay’ın 4 ana, 4 ara evresi olmak üzere 8 evresi bulunur.Ay’ın ana evreleri yaklaşık bir hafta sürer. (4 ana evre olduğu için toplamda döngü 4 hafta yani 1 ay sürer) 

Ay’ın Ana Evreleri

1. Yeni Ay

• Ay, Güneş ile Dünya arasına olduğu evredir.
• Ay’ın karanlık bölgesi Dünya’ya dönük olduğu için Ay gökyüzünde görülmez.

2. İlk Dördün

• Ay’ın sağ tarafının aydınlandığı evredir.
• Ay’ın şekli “Düz D” harfine benzer.

3. Dolunay

• Dünya, Güneş ve Ay’ın ortasındadır.
• Ay’ın parlak tarafı Dünya’ya bakmaktadır.

4. Son Dördün

• Ay’ın sol tarafı aydınlandığı evredir.
• Ay’ın şekli “Ters D” harfine benzer.

Ay’ın Ara Evreleri

1. Hilal

• Yeni ay evresiyle ilk dördün evresi arasında görülür. 
• Dünya’dan bakıldığında Ay “Ters C” harfine benzer.

2. Şişkin Ay

• Ay, ilk dördün evresi ile dolunay evresi arasında görülen ara evredir.

3. Şişkin Ay

• Şişkin ay, dolunay evresi ile son dördün evresi arasında görülen ara evredir.

4. Hilal

• Son dördün evresiyle yeni ay evresi arasında görülür. 
• Türk bayrağındaki hilal şeklidir.
• Dünya’dan bakıldığında Ay “Düz C” harfine benzer.

---

Uzayın İlkleri

• Ay’a Apollo uzay aracı ile ilk çıkan insan = Neil Armstrong
• Uzaya Vostok uzay aracı ile ilk çıkan insan = Yuri Gagarin
• Uzaya Sputnik 2 uzay aracı ile ilk çıkan canlı = Laika (Köpek)
• Dünya’nın ilk yapay uydusu = Sputnik 1

---

Bunları Biliyor Musun?

• Eskiden Ay’da su olduğuna dair bir kanıt yoktu. Günümüzde ise Ay’ın bazı bölgelerinde su bulunduğu keşfedildi. Bu kanıtlar, Ay’a çarpan gök taşlarının buzları yüzeye çıkarmasıyla ortaya çıkmıştır.
• Ali Kuşçu, Ay haritasını çıkaran ilk Türk-İslam bilim insanıdır.
• Ay’daki Toros (Taurus) Sıradağları, adını Dünya’daki Toros Dağları’ndan alır.
• Ay’ın yüzeyinde yaklaşık 300.000 krater bulunmaktadır.
• Bilim insanları, Ay Keşif Yörünge Aracı’nın çektiği binlerce görüntüyü inceleyerek son 7 yılda Ay yüzeyinde 222 yeni krater oluştuğunu belirledi.
• Türkiye, 2021’de başlatılan Millî Uzay Programı kapsamında Türkiye Uzay Ajansı ile birlikte önce Ay yörüngesine uzay aracı göndermeyi, ardından Ay’a sert ve yumuşak iniş yapmayı hedeflemektedir.
• Ay’ın aydınlık ve karanlık bölgesini ayıran çizgiye “Terminatör” denir.
• Ay, Dünya’dan her yıl yaklaşık 4 santimetre uzaklaşmaktadır.
• Ay’ın Dünya etrafındaki yörüngesi basık çember gibidir. Ay, bu yörüngede dolanırken bazen Dünya’ya yaklaşır bazen de Dünya’dan uzaklaşır. Dünya’ya yakın olduğu anda, yeni ay ve dolunay evresine denk gelirse Ay daha büyük görünür ve Ay’ın bu görünümüne “Süper Ay” denir.