FB.5.1.3.1. Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini ve hacimsel büyüklüklerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme (2024 Maarif Modeli)

a) Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini ve büyüklüklerini temsil eden bir model önerir.

b) Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini ve büyüklüklerini temsil eden modelini yeni kanıtlara göre geliştirir.

Güneş Dünya ve Ay’ın Dönüş Yönleri

• Bir gök cisminin kendi ekseni etrafındaki hareketine dönme hareketi, başka gök cisminin etrafındaki hareketine de dolanma hareketi denir.

Güneş’in Hareketleri: 

• Güneş kendi ekseni etrafında saat yönünün tersine dönme hareketi yapar. 
• Güneş Samanyolu galaksisinde dolanma hareketi yapar.

Dünya’nın Hareketleri:

• Dünya kendi ekseni etrafında saat yönünün tersine dönme hareketi yapar. (24 saatte tamamlar). 
• Dünya, Güneş etrafında saat yönünün tersine dolanma hareketi yapar. (365 gün 6 saatte tamamlar). 
  Not: Gündüz Güneş’in gökyüzünde farklı yerlerde olduğunu görürüz.
  Bunun nedeni Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönme hareketi yapmasıdır.

Ay’ın Hareketleri: 

• Ay kendi ekseni etrafında saat yönünün tersine dönme hareketi yapar. (27 gün 8 saatte tamamlar)
• Ay, Dünya etrafında saat yönünün tersine dolanma hareketi yapar. (27 gün 3 saatte tamamlar)
• Ay’ın kendi ekseni etrafında dönme süresi ile Dünya etrafında dolanma süresi eşit olduğu için Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz. (27 gün 3 saatte tamamlar) 
• Ay, Dünya ile Güneş etrafında saat yönünün tersine dolanma hareketi yapar. (365 gün 6 saatte tamamlar)

• Güneş, Dünya ve Ay’ın hepsi aynı yönde dönme ve dolanma hareketi yapmaktadır.
  • Saat yönünün tersine
  • Batıdan doğuya
  • Sağdan sola

• Saat yönünün tersine ifadesi ‘batıdan doğuya’ şeklinde veya ‘sağdan sola’ şeklinde de adlandırılabilir.

---

Güneş, Dünya ve Ay’ın Büyüklükleri

• Güneş, Dünya’dan hacimsel olarak çok daha büyük bir gök cismidir.
• Dünya, Ay’dan daha büyük bir gök cismidir.
• Güneş, Dünya ve Ay’ın büyüklükleri sırasıyla Güneş > Dünya > Ay şeklinde sıralanır.
• Maddelerin ve cisimlerin uzayda (boşlukta) kapladıkları yere hacim denir.
  • Hacmin birimi cm³ (santimetreküp) veya m³ (metreküp)tür.

Güneş = Basketbol topu

• Çapı yaklaşık 1.392.000 km.
• Dünya’dan 109 kat daha büyük.
• Günlük hayattan örnek: Güneş’i bir basketbol topu gibi düşünürsek…

Dünya Portakal

• Çapı yaklaşık 12.742 km.
• Ay’dan 4 kat daha büyük.
• Güneş’in yanında küçücük kalır.
• Günlük hayattan örnek: Dünya, basketbol topunun yanında duran bir portakal büyüklüğünde olur.

Ay = Nohut tanesi

• Çapı yaklaşık 3.474 km.
• Dünya’nın çapının dörtte biri.
• Günlük hayattan örnek: Ay, portakalın (Dünya) yanındaki bir nohut tanesi gibi küçücük kalır.

---

Uzayın İlkleri

• Ay’a Apollo uzay aracı ile ilk çıkan insan = Neil Armstrong
• Uzaya Vostok uzay aracı ile ilk çıkan insan = Yuri Gagarin
• Uzaya Sputnik 2 uzay aracı ile ilk çıkan canlı = Laika (Köpek)
• Dünya’nın ilk yapay uydusu = Sputnik 1

---

Türk-İslam Bilginleri ve Astronomi Çalışmaları

Türk-İslam Bilginleri MEB ders kitaplarında yer alıyor. Bu yüzden ortak sınavlarda doğru yanlış sorusu olarak çıkabilir. Bilmek sizin için faydalı olacaktır.

Biruni

• Güneş’in hareketlerinden mevsimlerin ne zaman başladığını belirlemiştir.
• Dünya’nın çapını bugünkü değere çok yakın hesaplamıştır.

Fergani

• Güneş’in hareket eden bir gök cismi olduğunu ilk kez ifade etmiştir.
• Güneş’in batıdan doğuya doğru kendi etrafında döndüğünü belirtmiştir.

Ali Kuşçu

• Gezegenlerin Güneş etrafında belirli yörüngelerde döndüğünü ileri sürmüştür.
• Gezegenler arası uzaklıkları hesaplamıştır.
• Ay’ın ilk haritasını çıkarmıştır.
• Çalışmalarından dolayı Ay’ın bir bölgesine “Ali Kuşçu” adı verilmiştir.

Cacabey

• Anadolu’da kendi adıyla bir medrese kurdurmuştur.
• Medreseyi aynı zamanda bir astronomi okulu hâline getirmiştir.
• Medrese, gözlemevi olarak da kullanılmış ve gök cisimlerinin gözlemleri yapılmıştır.

Uluğ Bey

• Semerkant’ta ünlü Uluğ Bey Rasathanesi’ni kurmuştur.
• Gök cisimlerinin konumlarını çok hassas ölçmüştür.
• “Zîc-i Uluğ Bey” adlı eserinde yıldızların yerlerini ve hareketlerini kaydetmiştir.

---