Kazanımlar

 F.7.4.2. Saf Maddeler
Önerilen Süre: 6 ders saati
Konu / Kavramlar: Element, elementlerin sembolleri, bileşik, bileşik formülleri
F.7.4.2.1. Saf maddeleri, element ve bileşik olarak sınıflandırarak örnekler verir.
F.7.4.2.2. Periyodik sistemdeki ilk 18 elementin ve yaygın elementlerin (altın, gümüş, bakır, çinko, kurşun, civa, platin, demir ve iyot) isimlerini, sembollerini ve bazı kullanım alanlarını ifade eder.
F.7.4.2.3. Yaygın bileşiklerin formüllerini, isimlerini ve bazı kullanım alanlarını ifade eder.

Konu: Saf Maddeler

• Kütlesi ve hacmi olan her şey madde olarak adlandırılır.
• Maddeler, saf maddeler ve saf olmayan maddeler şeklinde iki grupta incelenir.
• Yapısında yalnızca tek çeşit tanecik bulunan maddelere saf (arı) madde denir.
• Saf maddelerde sadece bir tür atom ya da bir tür molekül yer alır.
• Saf maddeler element ve bileşik olmak üzere iki gruba ayrılır.

A- Saf Maddelerin Özellikleri

1. Aynı tür tanecikleri vardır. İçerisinde başka madde içermezler.
2. Homojendir.
3. Belirli bir erime ve kaynama noktaları vardır.
4. Yoğunlukları sabittir.

B- Element Nedir?

• Robert Boyle, 1650’li yıllarda elementi tanımlayan ilk bilim insanıdır.
• Kendinden daha basit maddelere ayrılamayan ve aynı tür taneciklerden oluşan saf maddelere element denir.
• Bir elementin yapısında yalnızca aynı tür atomlar bulunur.
• Örneğin Hidrojen elementinde sadece Hidrojen atomları vardır.
• Bilinen 118 elementin 94’ü doğada bulunur.

Elementlerin Özellikleri

• Yapılarında tek cins atom bulunur.
• Saf maddelerdir.
• Sembollerle gösterilirler (H, O, Fe gibi).
• Her elementin atomu birbirinden farklıdır.
• Fiziksel ya da kimyasal yollarla başka maddelere ayrılamazlar.
• Kendilerine özgü erime, kaynama ve yoğunluk değerlerine sahiptirler.
• Homojendirler; her yerinde aynı özellik gösterirler.

C- Elementler ve Sembolleri

• Element sembolleri tüm dünyada ortak olarak kullanılır. Bu sayede bilimsel iletişim kolaylaşır ve bileşiklerin formülleri daha anlaşılır şekilde yazılabilir.
• Element isimleri farklı dillerde değişse de sembolleri her dilde aynıdır.
• Element sembolleri, çoğunlukla elementin Latince adının ilk harfi ya da ilk iki harfi kullanılarak oluşturulur.
• Bir elemente isim verilirken; onu keşfeden bilim insanı, gezegen, yıldız, kıta ya da şehir isimlerinden de yararlanılabilir.
• Atomik yapıda bulunan elementler sembolle, moleküler yapıda bulunan elementler ise formülle gösterilir.
• Bu kullanım bileşiklerin formüllerinin yazılmasını da kolaylaştırır.
• Türkçede “Hidrojen”, Latince “Hydro-genes” olarak geçse de her dilde sembolü H şeklindedir.

Önemli Notlar

• Element sembollerinin ikinci harfi her zaman küçük yazılır.
• İkinci harfin büyük yazılması, anlamı tamamen değiştirip bileşik hâline getirir.
• Örnekler:
  • Po → Polonyum elementi
  • PO → Polonyum monoksit bileşiği
  • Co → Kobalt elementi
  • CO → Karbonmonoksit bileşiği
• Moleküler Yapıda Olan Elementler
• Bazı elementler atom hâlinde değil, molekül hâlinde bulunur. Bu nedenle formülle gösterilirler.
  • O → Oksijen atomu (Sembol)
  • O₂ → Oksijen molekülü (Formül)

D- Yaygın Olarak Kullanılan Elementler ve Özellikleri

Atom Numarasına Göre İlk 20 Element

• Her elementin sembolü, özelliği ve kullanım alanı birlikte verilmiştir.
• Sevgili öğrencim, bu 20 elementin sembollerini ve atom numarasını bilmek çok önemlidir.
• Hem 8. sınıf Fen Bilimleri konularında hem de lise kimya derslerinde karşına sürekli çıkacak ve bütün kimyanın temelini oluşturacaktır.
• Element sembollerini doğru öğrenmek, ileride kimya konularını çok daha kolay anlamanı sağlayacaktır.

1. Hidrojen (H)

• Renksiz ve havadan hafif bir gazdır.
• Suyun ve organik maddelerin yapısında bulunur.
• Roket yakıtı olarak kullanılır.
• Doğada molekül halinde bulunur.

2. Helyum (He)

• Havadan hafif bir gazdır. Atmosferde çok az miktarda bulunur.
• Uçan balonlarda ve zeplinlerde kullanılır.

3. Lityum (Li)

• Pil, ilaç, cam ve seramik yapımında kullanılır.

4. Berilyum (Be)

• Isı ve elektrik iletkenidir.
• Hava ve uzay araçlarının yapımında, ayrıca nükleer santrallerde kullanılır.

5. Bor (B)

• Dünya bor rezervlerinin %70’ten fazlası ülkemizdedir.
• Roket yakıtlarında, radyasyona karşı yalıtım malzemelerinde, deterjanlarda ve ısıya dayanıklı cam mutfak ürünlerinde kullanılır.

6. Karbon (C)

• Canlıların yapısında bol miktarda bulunur.
• Çelik üretiminde, lastik-plastik sanayisinde, pudra ve kurşun kalem yapımında kullanılır.
• Ayrıca odun, kömür, petrol gibi yakıtların yapısındadır.

7. Azot (N)

• Havanın %78’i azottur.
• Yapay gübre üretiminde, soğutma sistemlerinde kullanılır.
• Ayrıca proteinin yapısında bulunur.

8. Oksijen (O)

• Solunum için gerekli olup yanmayı sağlayan elementtir.
• Havanın %21’ini oluşturur.
• Hastanelerde, dalgıç ve astronot tüplerinde kullanılır.

9. Flor (F)

• Diş macunlarında bulunur, diş çürümelerini önler.
• Deodorant, teflon ve soğutucu araçların (buzdolabı, klima) yapımında kullanılır.

10. Neon (Ne)

• Renkli ışıklı reklam panolarında, paratonerlerde ve tüplü televizyonlarda kullanılır.

11. Sodyum (Na)

• Sofra tuzunun yapısında bulunur.
• Kağıt, cam, sabun, tekstil sanayisinde kullanılır.
• Vücutta sinir ve kasların çalışmasında görev alır.

12. Magnezyum (Mg)

• Hafif olduğu için uçak, helikopter ve uzay araçlarının yapımında kullanılır.
• Eczacılıkta, fotoğraf makineleri ve işaret fişeklerinde kullanılır.
• Canlıların yapısında bulunur.

13. Alüminyum (Al)

• Elektrik kabloları, mutfak eşyaları, folyo, içecek kutuları ve uçak gövdelerinde kullanılır.

14. Silisyum (Si)

• Cam ve seramiğin ham maddesidir. Kum ve kilin yapısında bulunur. Yapı malzemesi olarak da kullanılır.

15. Fosfor (P)

• Yapay gübre, kibrit ve havai fişek yapımında kullanılır. Kemik ve sinir dokusunda bulunur.

16. Kükürt (S)

• Sülfürik asit, barut, yapay gübre ve sabun yapımında kullanılır.
• Kurutulmuş meyvelerin sarartılmasında da kullanılır.

17. Klor (Cl)

• Zehirli bir gazdır.
• Suları mikroplardan arındırmak için kullanılır.
• Sofra tuzunun yapısında bulunur.

18. Argon (Ar)

• Ampuller ve floresan tüplerin yapımında kullanılır.

Potasyum (K)

• Vücudun çalışması için gerekli bir mineraldir.
• Sinir ve kas sisteminde önemli rol oynar.
• Gübre yapımında kullanılır.
• Sabun ve deterjan üretiminde kullanılır.
• Cam ve patlayıcı madde yapımında kullanılır.

20. Kalsiyum (Ca)

• İnsan vücudunda bol bulunan bir elementtir.
• Kemik ve dişlerin yapısı, kas ve sinir sistemi çalışması.

Günlük Yaşamda Kullanılan Önemli Elementler

Altın (Au)

Bozulmayan, paslanmayan ve parlak bir elementtir. Az bulunduğu için değerlidir.

Kullanım alanları:

Takı ve süs eşyaları, elektronik devreler, uzay ve havacılık araçları.

Gümüş (Ag)

Işığı iyi yansıtır ve kolay işlenebilir.

Kullanım alanları:

Takı ve süs eşyaları, fotoğrafçılık, diş dolgusu, pil yapımı, ayna üretimi, bazı madeni paralar, su saflaştırma sistemleri.

Bakır (Cu)

Isı ve elektriği çok iyi iletir.

Kullanım alanları:

Elektrikli–elektronik araçlar, mutfak eşyaları, süs eşyaları, metal para, bronz heykel yapımı, boya üretimi.

Çinko (Zn)

Dayanıklı bir metaldir ve korozyona (paslanmaya) karşı direnç sağlar.

Kullanım alanları:

Pil üretimi, mutfak eşyaları, çatı kaplamaları, otomotiv sanayi, elektrik–elektronik aletler, döküm kalıpları, sabun ve tekstil ürünleri, yazıcı mürekkebi, floresan lamba yapımı.

Kurşun (Pb)

Ağır bir metaldir. Zehirli olduğundan dikkatli kullanılmalıdır.

Kullanım alanları:

Aküler, kablolar, ses yalıtımı, mermi ve mühimmat, alaşımlar, makine sanayi, mimaride kaplama malzemesi.

Cıva (Hg)

Tek sıvı halde bulunan metaldir. Zehirli olduğu için sağlık açısından risklidir.

Kullanım alanları:

Termometreler, ölçü aletleri, diş dolgusu, tıpta bazı uygulamalar, altın–gümüş ayrıştırma işlemleri.

Demir (Fe)

Çok dayanıklıdır ve günlük yaşamda en fazla kullanılan metallerden biridir.

Kullanım alanları:

İnşaat sektörü, otomotiv ve gemi sanayi, çelik üretimi, bilgisayarların manyetik depolama alanları. Ayrıca insan kanının yapısında bulunur.

Platin (Pt)

Paslanmaz ve yüksek sıcaklıklara dayanır.

Kullanım alanları:

Tıpta (kalp pili, implant, kanser ilaçları), takı ve mücevher, uzay–otomotiv teknolojisi, yakıt pilleri, cam ve porselen boyaları, füzeler, saat mekanizmaları.

İyot (I)

Vücut için gerekli bir elementtir. Tiroit hormonu yapımında rol oynar.

Kullanım alanları:

Tıp ve eczacılık, iyotlu tuz, tentürdiyot ve antiseptikler, fotoğrafçılık, gıda katkıları, boyalar.

E- Bileşik Nedir?

İki ya da daha fazla farklı elementin belirli oranlarda kimyasal yollarla birleşmesi sonucu oluşan saf maddelere bileşik denir.

Bileşik oluştuğunda, yeni bir madde meydana gelir ve bu madde kendisini oluşturan elementlerden farklı özellikler gösterir.

Bileşiklerin Özellikleri

• Saf maddelerdir.
• Homojen yapıya sahiptirler.
• Belirli bir erime ve kaynama noktaları vardır.
• Formüllerle gösterilirler.
• Elementlerin sabit oranlarda birleşmesiyle oluşurlar.
• Kimyasal yollarla elementlerine ayrılabilirler.
• Kendilerini oluşturan elementlerin özelliklerini göstermezler, yeni özellik kazanırlar.
• Kimyasal tepkime (değişme) sonucu oluşurlar.
• Özkütleleri (yoğunlukları) sabittir.
• En az iki farklı elementten meydana gelirler.
• Oluşurken yeni kimyasal bağlar meydana gelir.
• Yapılarına göre iyonik yapılı veya moleküler yapılı olabilirler.

Bileşikler ve Formülleri

Bileşikler, kimyasal formüllerle gösterilir ve bu formüller tüm dünyada aynıdır.

Formül yazılırken elementin sembolü yazılır, atom sayısı ise sembolün sağ alt köşesine küçük olarak belirtilir.

Eğer atom sayısı 1 ise sayı yazılmaz.

Örnekler

• H₂O → 2 hidrojen atomu, 1 oksijen atomu içerir.
• CO₂ → 1 karbon atomu, 2 oksijen atomu içerir.

Bazı Bileşikler ve Kullanım Alanları

Karbondioksit (CO₂)

• Solunum sonucu oluşan bir gazdır.
• Gazlı içeceklerde bulunur.
• Yangın söndürücülerde kullanılır.
• Katı hâli kuru buz olarak adlandırılır.

Sodyum Hidroksit (NaOH)

• Sabun ve deterjan üretiminde kullanılır.
• Kâğıt, boya ve yapay ipek sanayisinde yer alır.

Su (H₂O)

• Canlılar için yaşamsal öneme sahiptir.
• Sindirim, dolaşım ve boşaltım olaylarında görev alır.
• Vücudun büyük bir bölümünü oluşturur.

Amonyak (NH₃)

• Keskin kokulu bir gazdır.
• Fazlası canlılar için zehirlidir.
• Soğutma sistemlerinde ve temizlik ürünlerinde kullanılır.

Sodyum Klorür (NaCl)

• Sofra tuzu olarak bilinir.
• Besinlerde tat verici olarak kullanılır.
• Vücutta sıvı ve basınç dengesine katkı sağlar.

Nitrik Asit (HNO₃)

• Kezzap adıyla bilinen kuvvetli bir asittir.
• Gübre, patlayıcı ve dinamit yapımında kullanılır.

Glikoz (C₆H₁₂O₆)

• Şeker olarak bilinen bir bileşiktir.
• Tatlı besinlerin yapısında bulunur.
• Canlılar için önemli bir enerji kaynağıdır.

Kalsiyum Hidroksit [Ca(OH)₂]

• Sönmüş kireç olarak adlandırılır.
• Tarım ve inşaat alanlarında kullanılır.
• Kâğıt ve metal sanayisinde yer alır.

Metan Gazı (CH₄)

• Yanıcı bir gazdır.
• Doğal gazın temel bileşenlerindendir.
• Bataklık ve çöplüklerde oluşabilir.

Sülfürik Asit (H₂SO₄)

• Zaç yağı olarak bilinir.
• Akü ve gübre üretiminde kullanılır.
• Kuvvetli bir asittir.

Etil Alkol (C₂H₅OH)

• Laboratuvarlarda yakıt olarak kullanılır.
• Sağlık alanında mikrop öldürücü özelliğe sahiptir.

F) Molekül Nedir?

• Atomlar tek başına da bulunabilir ancak çoğu zaman bir araya gelerek daha büyük yapılar oluştururlar.
• En az iki atomun bir araya gelerek oluşturduğu atom kümesine molekül denir.
• Molekül içinde aynı tür atomlar da olabilir, farklı tür atomlar da.

Element Molekülü

• Eğer molekülü oluşturan atomların hepsi aynı türden ise bu yapıya element molekülü denir.

(Örnek: P₄, H₂, O₃,)

Bileşik Molekülü

• Molekülü oluşturan atomlar farklı türdense bu yapıya bileşik molekülü denir.

(Örnek: CO₂, HCl)

Molekül Yapılı Olmayan (İyonik Yapılı) Bileşikler

Bazı bileşikler moleküllerden oluşmaz. Bu tür bileşiklerde, farklı cins element atomları iyon hâline geçerek düzenli bir yapı oluşturur.

Bu özellikteki bileşiklere molekül yapılı olmayan (iyonik yapılı) bileşikler denir.

İyonik Yapılı Bileşiklerin Özellikleri

• Molekül yapısına sahip değildirler.
• Artı ve eksi yüklü iyonlardan oluşurlar.
• İyonlar düzenli ve tekrar eden bir yapı hâlinde dizilir.
• Yapı boyunca iyonlar çok sayıda ve art arda bulunur.
• İyonlar arasında iyonik bağ bulunur.

Örnekler

• Kalsiyum Oksit (CaO)
• Sodyum Klorür (NaCl)